Tomasz Pasternak: „Weiser” to opera o Gdańsku, ale chyba także opera dla Gdańska. W ostatnich latach pojawiają się w Polsce dzieła operowe opowiadające historie miast, jak „Człowiek z Manufaktury” w Łodzi czy „Opera o Warszawie”. Czy „Weiser” wpisuje się w ten nurt?
Romuald Wicza-Pokojski: „Weiser” wpisuje się w tradycję Opery Bałtyckiej. Przed laty realizowano tutaj projekt „Opera Gedanensis”, w ramach którego powstawały nowe opery, niekiedy związane bezpośrednio z Gdańskiem, a niekiedy z ważnymi wydarzeniami czy postaciami. Były wśród nich dzieła poświęcone Marii Skłodowskiej-Curie czy „Sądowi Ostatecznemu” Hansa Memlinga. Ale w przypadku „Weisera” chodzi o coś więcej. Sięgamy przecież po jedną z najważniejszych polskich powieści, książkę niezwykle istotną dla całego pokolenia, do którego należał sam Paweł Huelle, ale także nasza librecistka, poetka Anna Czekanowicz. Gdańsk jest podłożem całej opowieści, ale tak naprawdę mówimy również o Polsce, o powojennej rzeczywistości, o świecie, który dopiero stwarza się na nowo. To szczególny moment zawieszenia pomiędzy tym, co było, a tym, co dopiero nadejdzie. I właśnie to zawieszenie stało się jednym z najważniejszych elementów naszej inscenizacji.

Jak przełożyć taką wielowarstwową, niejednoznaczną literaturę na język sceny operowej?
W powieści niezwykle ważna jest pamięć. Dorosły Heller powraca do wydarzeń z dzieciństwa, próbując zrozumieć tajemnicze zniknięcie Weisera. Pamięć stała się dla nas kluczem. Marek Adamski przygotował kostiumy odpowiadające realiom lat 50., aAleksandra Iwańczyk, autorka scenografii, zaproponowała niezwykle sugestywny obraz: znajdujemy się w jednej sekundzie po wielkim wybuchu. Wszystko zostało zatrzymane. Jesteśmy pomiędzy tym, co już się wydarzyło, a tym, co dopiero nastąpi. W tym zatrzymanym czasie przywołujemy obrazy lata 1957 roku. Pojawia się chłopiec, który nagle znika i pozostawia po sobie coś, co na zawsze zmienia życie innych. To opowieść o tym, że tak naprawdę istniejemy tak długo, jak długo żyjemy w pamięci tych, którzy pozostali.
To historia utraconego dzieciństwa?
Wymiar jest znacznie szerszy. Dotyczy to oczywiście naszych osobistych doświadczeń, ale również pamięci zbiorowej. Przecież znikają całe kultury, znikają narody. Pozostają w takim stopniu, w jakim zachowuje je pamięć innych kultur i innych narodów. W „Weiserze Dawidku” wszystko to jest obecne.
Anna Czekanowicz zaproponowała przy tym interesujące przesunięcie perspektywy. W powieści dorosły Heller wspomina wydarzenia z dzieciństwa. My natomiast próbujemy patrzeć niejako samą pamięcią. Obrazy przychodzą do nas, powracają, ożywają.

W zapowiedziach czytamy, że nie będzie to tradycyjna opera, lecz widowisko pełne światła, magii i zmysłowości. Jaki będzie Pana „Weiser”?
Dla mnie jest to widowisko operowe. Traktuję operę jako sztukę żywą, która ma prawo pozostawiać swój ślad również w naszych czasach. Opera jest jedną z najmłodszych sztuk widowiskowych. Ma przecież zaledwie czterysta lat! Dlaczego mielibyśmy więc traktować ją jak coś zamkniętego, ostatecznie zdefiniowanego?
Oczywiście żyjemy w czasach, w których teatr staje się coraz bardziej eklektyczny, korzysta z różnych form i środków wyrazu. Ale według mnie cały czas pozostajemy w świecie opery. Ewa Fabiańska-Jelińska napisała operę. To jest dla mnie punkt wyjścia.
Jednocześnie pojawiają się tutaj bardzo śmiałe poszukiwania muzyczne.
Jednym z najciekawszych jest zestawienie kontratenora z białym głosem. Co ważne, ten pomysł nie wynika z chęci eksperymentowania, ale wypływa bezpośrednio z treści. Elka, którą Anna Czekanowicz przedstawia jako silną Kaszubkę, staje się w pewnym sensie głosem ludu. Weiser natomiast jest nośnikiem pamięci historycznej miasta, jego przeszłości. I nagle spotykają się dwa zupełnie odmienne światy brzmieniowe: barokowy kontratenor i niezwykle pierwotny, ludowy biały głos.

Opera jest jednak strukturą niezwykle precyzyjną, podporządkowaną partyturze.
Zaprosiliśmy do współpracy artystki z Akademii Głosów Tradycji. Dla nich śpiew jest czymś naturalnym, wyrastającym z poczucia swobody. Wyzwaniem było więc pogodzenie tych dwóch światów. Dla kompozytorki, która musiała zapisać tę swobodę w nutach, a później dla Radosława Dronia, naszego kierownika muzycznego, który musiał ujarzmić tę wolność tak, aby jej nie zniszczyć.
Co w tej operze Pana zaskakuje najbardziej?
Ewa Fabiańska-Jelińska stworzyła współczesną operę, która nie jest zanurzona wyłącznie w atonalności czy eksperymentach brzmieniowych. Odnajdujemy w niej również nawiązania do tradycji melodycznej i operowej. Są tu fantastyczne rozwiązania muzyczne, które bardzo pomagają mi jako reżyserowi. Mamy na przykład scenę lotniska, w której przelatują samoloty. Ewa zapisała ich odgłos w instrumentach dętych. Brzmienie orkiestry jest tak sugestywne, że nie potrzebuję żadnych dodatkowych efektów dźwiękowych. Wszystko jest już w muzyce. I to jest piękne!
Ale są też sceny, które stawiają przed nami niezwykłe wyzwania teatralne. Opera często pokazuje procesje. Ale mecz piłki nożnej na podwórku? Tutaj ogromne znaczenie ma choreografia Bartosza Dopytalskiego. Pojawia się też podwórkowe tango wykonywane przez Karolinę Sikorę i Grzegorza Pelutisa.
Wielkim szczęściem reżysera jest praca z artystami, którzy inspirują do rozwijania postaci. Tak jest z Grzegorzem Pelutisem czy Łukaszem Koniecznym, który kreuje Żółtoskrzydłego — człowieka zbiegłego ze szpitala psychiatrycznego, a jednocześnie mającego w sobie coś z Jana Chrzciciela. Znalezienie równowagi między tymi dwoma wymiarami to karkołomne zadanie. Ale właśnie takie wyzwania są w teatrze fascynujące.

Prapremiera nowej opery to szczególne wyzwanie. Tym bardziej że sięgacie po literackie dziedzictwo Pawła Huellego i historię tak mocno związaną z Gdańskiem. Czujecie odpowiedzialność za to, co tworzycie?
Oczywiście. Żyjemy tutaj, znamy bogactwo historii Gdańska i chcemy o niej opowiadać. Ale uważam też, że tworzenie nowych dzieł operowych jest powinnością naszych teatrów. Musimy udowadniać, że opera jest sztuką żywą, która nie tylko odtwarza przeszłość, ale tworzy nowe konteksty i poszukuje własnego języka. To nasza odpowiedzialność jako instytucji.
Ogromnie cenię pracę całego zespołu realizatorskiego, chóru i baletu Opery Bałtyckiej. Przy prapremierze wszyscy jesteśmy przecież pierwszymi, którzy tę muzykę słyszą i nadają jej sceniczny kształt.
Jesteście już na ostatniej prostej przed premierą. Jest więcej ekscytacji czy niepokoju?
Nie ukrywam, że drżę przed odbiorem spektaklu. Chcielibyśmy, żeby wszystko wyglądało tak, jak sobie wymarzyliśmy. Ale jednocześnie mam ogromne poczucie szczęścia, że udało się zgromadzić tak wspaniały zespół. Podczas jednej z prób obserwowałem trójkę młodych bohaterów: Hellera – Łukasza Kózkę, Piotra – Piotra Maciejowskiego i Szymka – Aleksandra Zuchowicza. Nazywamy ich trochę apostołami. Patrzyłem, jak znakomicie ze sobą współpracują, jak naturalnie budują relacje. I nagle dowiedziałem się, że ci artyści spotkali się po raz pierwszy właśnie przy tym spektaklu. Po prostu zaiskrzyło! Takie chwile przypominają mi, na czym polega magia teatru. Wie Pan, ja każdy spektakl robię tak, jakby był moim ostatnim. I z tym spektaklem mógłbym zostać.
Serdecznie dziękuję za rozmowę.
Jeśli cenisz nasze treści, możesz wesprzeć ORFEO symboliczną kawą ☕
☕ Postaw kawę





