Piękno na skraju obłędu. Iwona Sobotka wstrząsa Turynem

„Iris” Pietra Mascagniego powróciła na scenę Teatro Regio w Turynie, a Iwona Sobotka stworzyła w niej kreację olśniewającą wokalnie i porażającą emocjonalnie. W mrocznej inscenizacji Daniele Menghiniego polska sopranistka udowodniła, że największa siła opery tkwi w głosie, który potrafi wyrazić najgłębsze emocje. To jeden z tych występów, które nie tylko zapisują się w pamięci, ale mogą odmienić los zapomnianego arcydzieła.

„Iris” – zapomniany triumf Mascagniego

„Spośród oper Mascagniego, które nie są «Rycerskością wieśniaczą», żadna bardziej nie zasługuje na rehabilitację” – pisze Piotr Kamiński w swoim nieocenionym przewodniku „Tysiąc i jedna opera”. Trudno o trafniejszą diagnozę. „Iris” jest dziełem niezwykłym, fascynującym muzycznie, dramatycznie niejednoznacznym i stawiającym wykonawcom olbrzymie wymagania aktorskie i wokalne.

Przez pierwsze dziesięciolecia XX wieku opera odnosiła niemałe sukcesy. Z historią jej wykonań związane są nazwiska wielkich śpiewaków epoki, m.in. Enrica Carusa, Beniamina Gigliego, Rosetty Pampanini i Aureliana Pertilego. Trafiła również na scenę nowojorskiej Metropolitan Opera, gdzie partię niewidomego ojca Iris wykonywał Adam Didur. W Polsce przed wojną z rolą tytułową dwukrotnie – w Poznaniu i Warszawie – zmierzyła się Zofia Fedyczkowska.

Jednak „Iris” pozostanie na zawsze związana z Magdą Olivero – jedną z najbardziej niezwykłych śpiewaczek XX wieku, która w potrafiła połączyć doskonałą technikę belcantową z nieprawdopodobną intensywnością aktorską. Każdym oddechem, zawieszeniem głosu, niemal szeptem czy nagłym wybuchem rozpaczy tworzyła postać, a jej interpretacje do dziś pozostają wzorem operowej ekspresji.

Współczesne próby przywrócenia „Iris” do repertuaru nie przyniosły jednak trwałych rezultatów. Opera pojawia się sporadycznie (pierwsze studyjne nagranie pochodzi z 1989 roku, a śpiewa w nim Plácido Domingo), najczęściej jako ciekawostka. Historia opery włoskiej po Verdim jest zresztą historią wielkich nadziei i niespełnionych obietnic. Spośród kompozytorów typowanych na następców mistrza z Busseto jedynie Giacomo Puccini zapewnił sobie trwałą obecność w repertuarze światowych teatrów dzięki kilku tytułom. Mascagni pozostał przede wszystkim autorem „Rycerskości wieśniaczej”, Leoncavallo – „Pajaców”.

Iwona Sobotka jako Iris w Turynie © Mattia Gaido
Iwona Sobotka jako Iris w Turynie © Mattia Gaido

Dziewczyna, która modliła się do Słońca

„Iris” zrodziła się z europejskiej fascynacji Dalekim Wschodem. Jednak egzotyka, potraktowana inaczej niż w późniejszej „Madame Butterfly”, stanowi jedynie tło dramatu rozgrywającego się przede wszystkim w psychice bohaterki. Iris jest istotą tak wrażliwą, że niemal niezdolną do życia w otaczającej ją rzeczywistości. Jej świat zaludniają fantastyczne postacie, potwory, lalki i przerażające wizje. Dlatego modli się do Słońca – źródła światła, piękna i nadziei, zdolnego rozproszyć brzydotę świata. Porwana, wystawiona na próbę uwiedzenia, odrzucona i upokorzona, zostaje przeklęta przez niewidomego ojca, który uznaje jej zniknięcie za dobrowolną ucieczkę. Doprowadzona do rozpaczy dziewczyna odbiera sobie życie.

Weryzm, który pod koniec XIX wieku zrewolucjonizował włoską operę, odwrócił się od historii o bogach, królach i baśniowych bohaterach ku życiu zwykłych ludzi. Twórcy tzw. Giovane scuola – Puccini, Mascagni, Ruggero Leoncavallo, Francesco Cilea czy Alfredo Catalani – nadali tym historiom nową muzyczną gwałtowność.

„Iris” jest jednak dziełem szczególnym. Obok werystycznej brutalności odnajdujemy w niej ducha Wagnera: motywy przewodnie, niemal nieprzerwany strumień muzyki, ścisłe powiązanie partytury ze słowem, ale również oniryzm i symbolikę. To nie realistyczny dramat, lecz raczej koszmar senny, w którym rzeczywistość zostaje przefiltrowana przez nadwrażliwą świadomość.

Iwona Sobotka. Wielka sztuka operowej interpretacji

Partia Iris należy do najbardziej niezwykłych wyzwań w repertuarze sopranowym. Ogromna, wyczerpująca, zbudowana z długich monologów, wymaga wytrzymałości i umiejętności błyskawicznego przechodzenia między skrajnymi emocjami. W jednej chwili śpiewaczka musi być bezbronną, niemal dziecięco niewinną dziewczyną, by za moment przemienić się w rozszalałą tygrysicę walczącą o resztki godności. Rola wymaga także dramatycznych kontrastów i nadawania znaczenia najdrobniejszym niuansom tekstu.

Iwona Sobotka okazała się wykonawczynią idealną. Piszę to jako wielbiciel Magdy Olivero, znający wszystkie dostępne mi rejestracje tej legendarnej artystki. Nie chodzi jednak o naśladownictwo. Sobotka stworzyła Iris całkowicie własną, głęboko przemyślaną, a jednocześnie sprawiającą wrażenie rodzącej się spontanicznie, na naszych oczach. Niekończący się oddech, absolutna kontrola nad emisją, swoboda prowadzenia frazy i niezwykła uroda głosu sprawiają, że nawet najbardziej wymagające fragmenty brzmią naturalnie. Nie ma tu śladu wysiłku ani przypadkowych dźwięków. Każde piano, nagłe rozświetlenie frazy czy jej dramatyczne załamanie pozostają podporządkowane muzyce i psychologii postaci. Jej Iris była jednocześnie krucha i silna, bezbronna i niepokojąca, zanurzona w marzeniach, a przecież boleśnie świadoma otaczającego ją okrucieństwa.

Imponuje także wszechstronność artystki. Niedawne występy w rolach Turandot czy Marszałkowej ukazywały zupełnie inne oblicza jej talentu. Tutaj znalazła przestrzeń dla ekspresji skrajnie intymnej, a zarazem dramatycznie gwałtownej. Po wielkim sukcesie „Requiem” Verdiego w Salzburgu pod dyrekcją Riccarda Mutiego można mieć nadzieję, że kariera polskiej sopranistki nabierze jeszcze większego międzynarodowego rozpędu. Artystki o takiej klasie wokalnej i wyrafinowanej inteligencji interpretacyjnej spotyka się dziś naprawdę rzadko.

Świat po katastrofie

Daniele Menghini zaproponował inscenizację wnikającą w wyobraźnię bohaterki. To świat po katastrofie – zniszczony, odpychający i okrutny. Wszystko, co otacza Iris, zdaje się materializacją jej najgłębszych lęków. Reżyser umiejętnie prowadzi podwójną narrację. Nie zawsze wiemy, co wydarza się naprawdę, a co istnieje wyłącznie w wyobraźni dziewczyny.

Finał przywołał mi na myśl „Labirynt fauna” Guillerma del Toro. Tam również bohaterka odnajduje w fantazji ocalenie, które z perspektywy rzeczywistości okazuje się śmiercią. Ostatni akt jest szczególnie poruszający. Symbolika słoneczników, która w innym kontekście mogłaby ocierać się o kicz, tutaj nabiera niezwykłej siły. Kwiaty zwracające się ku światłu stają się obrazem tęsknoty za światem lepszym, wolnym od przemocy. To przejmująca wizja ostatecznego wyzwolenia.

„Iris” w Teatro Regio Turynie © Mattia Gaido
„Iris” w Teatro Regio Turynie © Mattia Gaido

Wrażenie potęgują scenografia Davide Signoriniego, kostiumy Niki Campisi oraz choreografia Marco Caudery. Szczególnie sugestywne są sceny teatru kukiełkowego, w których dziecięca fantazja przeistacza się w koszmar.

Mężczyźni, którzy niszczą Iris

Dramat Mascagniego jest także opowieścią o przemocy mężczyzn wobec bezbronnej kobiety. Nie ma tu miłości – jest pożądanie, chęć posiadania, manipulacja i upokorzenie. W tym świecie Iris nie ma dokąd uciec.

Kyoto, w którego wcielił się Manel Esteve Madrid, budzi odrazę swoją bezwzględnością. Hiszpański baryton stworzył wyrazistą kreację aktorską, nie zapominając o pięknie śpiewu. Samuele Simoncini jako Osaka zaprezentował znakomity tenor spinto – głos o ciemnym zabarwieniu, dużej sile dramatycznej i wyrazistej indywidualności. Śpiewał pewnie, z rozmachem, co szczególnie istotne było w rozbudowanych duetach z Iris, tylko pozornie przypominających sceny miłosne. Bardzo dobrą kreację stworzyła również Albina Tonkikh jako Guècha, wnosząc do spektaklu ogromne zaangażowanie i sceniczną wyrazistość.

Osobną tragedią jest postać niewidomego ojca Iris, który zamiast być dla córki oparciem, staje się kolejnym źródłem jej cierpienia. Mariano Buccino stworzył kreację o dużej sile dramatycznej. Jego głęboki, nośny i szlachetny bas doskonale oddawał surowość postaci i jej tragiczną niezdolność do zrozumienia prawdy.

„Iris” w Teatro Regio Turynie © Mattia Gaido
„Iris” w Teatro Regio Turynie © Mattia Gaido

Piękno, któremu zabrakło odrobiny szaleństwa

Orkiestrę Teatro Regio poprowadził Andrea Battistoni, dyrektor muzyczny turyńskiego teatru. W 2012 roku, mając zaledwie 24 lata, został najmłodszym dyrygentem, który poprowadził przedstawienie w mediolańskiej La Scali. Jest również związany z Tokyo Philharmonic Orchestra oraz Opera Australia.

Battistoni z wykształcenia jest wiolonczelistą i – być może to tylko moje skojarzenie – w jego interpretacji dało się usłyszeć szczególną wrażliwość na kantylenę, płynność frazy i szlachetność barwy. Partytura Mascagniego zabrzmiała pięknie. Orkiestra była znakomicie wyważona, pełna subtelnych odcieni kolorystycznych, a muzyka rozwijała się szerokim, niemal nieprzerwanym strumieniem. Dyrygent wydobył z niej oniryczny charakter, rozlewność i melancholię.

Iwona Sobotka jako Iris w Turynie © Mattia Gaido
Iwona Sobotka jako Iris w Turynie © Mattia Gaido

A jednak czegoś mi zabrakło. „Iris” jest przecież także koszmarem, muzyką pełną przemocy, niepokoju i nagłych wybuchów emocji. Battistoni zdawał się niekiedy zbyt mocno łagodzić jej ostre krawędzie. Brakowało mi większego napięcia, mocniejszych kulminacji, odrobiny krwi i nerwu. Orkiestra brzmiała chwilami zbyt delikatnie, jakby dyrygent bardziej fascynował się pięknem partytury niż jej okrucieństwem.

Nie zmienia to faktu, że była to interpretacja staranna, elegancka i muzycznie przekonująca. Znakomicie zaprezentował się także chór Teatro Regio Torino, przygotowany przez Geę Garatti Ansini. Jego śpiew, pełen tęsknoty i miękkości, wnosił do przedstawienia szczególny wymiar emocjonalny.

Turyńska „Iris” dowodzi, że dzieło Mascagniego nie potrzebuje usprawiedliwień ani muzealnej rekonstrukcji. Potrzebuje artystów, którzy rozumieją jego osobliwy język – zawieszony między weryzmem, symbolizmem, brutalnością i snem. A dzięki takim kreacjom zapomniane arcydzieła naprawdę mogą powrócić do życia.

Jeśli cenisz nasze treści, możesz wesprzeć ORFEO symboliczną kawą ☕

☕ Postaw kawę
reklamaspot_img
reklamaspot_img
reklamaspot_img
reklamaspot_img
reklamaspot_img

Również popularne