Począwszy od 1723 roku, Jan Sebastian Bach sprawował funkcję kantora w Lipsku, gdzie odpowiadał za muzyczną część liturgii w kościołach św. Tomasza i św. Mikołaja. Był to okres niezwykle twórczy w działalności mistrza. Bach tworzył liczne kantaty, pasje, msze i oratoria, stale rozwijając idiom muzyki luterańskiej. Oratorium Bożonarodzeniowe powstało w odpowiedzi na potrzebę uczczenia narodzin Chrystusa w sposób wyjątkowy i monumentalny. Kompozytor wykorzystał do tego celu technikę parodii muzycznej, polegającą na adaptacji wcześniej napisanych utworów świeckich do nowych, sakralnych tekstów. Znaczną część materiału muzycznego zaczerpnął z własnych kantat: m.in. BWV 213 („Laßt uns sorgen, laßt uns wachen”), BWV 214 („Tönet, ihr Pauken! Erschallet, Trompeten!”) oraz BWV 215 („Preise dein Glücke, gesegnetes Sachsen”).
W mistrzowski sposób Bach zastosował w oratorium rozbudowaną technikę kontrapunktu, łącząc formy polifoniczne (fugi, imitacje) z homofonią i prostymi, lirycznymi melodiami chorałowymi. Warstwa harmoniczna jest niezwykle bogata, z licznymi modulacjami i zaskakującymi zwrotami tonacyjnymi. Orkiestracja została dostosowana do treści poszczególnych części – od blasku trąbek, potężnego brzmienia kotłów, po delikatność obojów d’amore i fletów prostych.
Godne odnotowania jest to, że Bach stworzył „Oratorium Bożonarodzeniowe” w niezwykle krótkim czasie – na przełomie 1734 i 1735 roku. Jego celem było zapewnienie muzycznej oprawy głównych uroczystości świątecznych w kościołach Lipska. Poszczególne kantaty oratorium były wykonywane podczas kolejnych dni liturgicznych związanych z Bożym Narodzeniem, od 25 grudnia do 6 stycznia. Część pierwsza zabrzmiała w Boże Narodzenie – 25 grudnia 1734 roku, a ostatnia, szósta, podczas Święta Trzech Króli – 6 stycznia 1735 roku. Libretto oratorium powstało przy znaczącym udziale Christiana Friedricha Henriciego, znanego pod pseudonimem Picander (1700–1764), z którym Bach współpracował przy wielu wcześniejszych dziełach. Teksty oratorium są konglomeratem cytatów biblijnych (przede wszystkim z Ewangelii wg św. Łukasza i św. Mateusza), poetyckich parafraz i chorałów luterańskich.
Szczegółowa struktura i analiza muzyczna
Oratorium Bożonarodzeniowe podzielone jest na sześć autonomicznych, ale spójnych stylistycznie kantat, każda przeznaczona do wykonania podczas innego dnia świątecznego cyklu liturgicznego. Każda część składa się z kilkunastu numerów: chórów, arii, recytatywów, duetów oraz chorale końcowego. Narratorem opowieści jest Ewangelista (tenor), który prowadzi recytatywy prozą biblijną.
Część I – 25 grudnia: „Jauchzet, frohlocket, auf, preiset die Tage” (BWV 248/1) – Narodziny Jezusa
Część pierwsza otwiera się imponującą stylistycznie partią symfoniczną, po której następuje potężny chór z udziałem trąbek i kotłów – symbolizujących radość z narodzin Zbawiciela. Dominującą tonacją jest D-dur, niosąca atmosferę triumfu i święta. Część ta zawiera arie i recytatywy, m.in. altową „Bereite dich, Zion” i basową „Großer Herr, o starker König” z popisową partią trąbki piccolo. Całość zamyka chorał „Ach, mein herzliebes Jesulein”.
Część II – 26 grudnia: „Und es waren Hirten in derselben Gegend” (BWV 248/2) – Zwiastowanie pasterzom
W tej części Bach skupia się na motywach pasterskich i lirycznym nastroju nocy Bożego Narodzenia. Instrumentarium zostało wzbogacone o oboje d’amore i flety proste, podkreślając pastoralny charakter muzyki. Szczególnie zapadają w pamięć aria altowa „Schlafe, mein Liebster, genieße der Ruh” oraz aria basowa „Frohe Hirten, eilt, ach eilet”.
Część III – 27 grudnia: „Herrscher des Himmels, erhöre das Lallen” (BWV 248/3) – Pokłon pasterzy
Ta część, również utrzymana w tonacji D-dur, jest odbiciem radości z pokłonu pasterzy. Rozpoczyna ją dynamiczny chór „Herrscher des Himmels”, wykorzystujący pełnię środków orkiestrowych. Wśród numerów wyróżnia się aria sopranowa „Herr, dein Mitleid, dein Erbarmen” oraz duet sopran-bass z liryczną, kontrapunktowaną melodią.
Część IV – 1 stycznia: „Fallt mit Danken, fallt mit Loben” (BWV 248/4) – Obrzezanie Jezusa i nadanie imienia
Poświęcona noworocznemu świętu Obrzezania Jezusa, część IV charakteryzuje się wdzięcznością i refleksyjnością. Bach powraca tu do motywu chóru otwierającego z części I, tworząc muzyczną klamrę całego dzieła. Dominują eleganckie arie i rozbudowane recytatywy.
Część V – 2 stycznia: „Ehre sei dir, Gott, gesungen” (BWV 248/5) – Podróż Trzech Króli
W tej kantacie zabrakło trąbek i kotłów, co skutkuje kameralnym, subtelnym brzmieniem. Tematycznie skupia się ona na podróży Trzech Króli. Szczególnie piękna jest aria altowa „Erleucht auch meine finstre Sinnen”, ukazująca mistrzowskie operowanie barwą i fakturą.
Część VI – 6 stycznia: „Herr, wenn die stolzen Feinde schnauben” (BWV 248/6) – Przybycie Mędrców i triumf Chrystusa
Finał oratorium ma charakter podniosły – powraca rozbudowana obsada orkiestrowa z trąbkami i kotłami. Chór otwierający „Herr, wenn die stolzen Feinde schnauben” oraz aria tenorowa „Nun mögt ihr stolzen Feinde schrecken” podkreślają zwycięstwo i triumf wiary, a całość zamyka majestatyczny chorał.
Jak przystało na tak uroczyste oratorium Bach zastosował możliwie maksymalną obsadę wykonawczą. Wykonanie dzieła wymaga więc udziału: chóru mieszanego (sopran, alt, tenor, bas), solistów: sopran, alt (czasem kontratenor), tenor (Ewangelista), bas. Muzyka rozpisana jest na skład klasycznej orkiestry barokowej w skład której wchodzą: trąbki, kotły, oboje, oboje d’amore, flety proste, skrzypce, altówki, wiolonczele, kontrabasy, basso continuo (klawesyn, organy pozytywowe). Tak rozbudowana forma niewątpliwie robiła wrażenie już w czasach Jana Sebastiana, a przecież trudno oprzeć się jej urokowi także dzisiaj. Oratorium Bożonarodzeniowe w czasach Bacha było wykonywane wyłącznie w okresie świątecznym, co podkreślało ich wyjątkowość.
Aż dziw bierze, że po śmierci kompozytora oratorium popadło w zapomnienie do XIX wieku, kiedy to ponownie odkryto wielkość dzieł lipskiego kantora. Współcześnie jest ono jednym z najczęściej wykonywanych utworów bożonarodzeniowych na świecie – regularnie pojawia się w repertuarze chórów, orkiestr i zespołów barokowych.
Źródła rękopisów, wydania i analiza tekstologiczna
Partytura oryginalna oratorium znajduje się w Staatsbibliothek zu Berlin. Zachowane są autografy, partytury i głosy orkiestrowe, co umożliwia szczegółowe badania muzykologiczne. Pierwsze wydanie drukiem ukazało się w XIX wieku. Obecnie istnieje wiele edycji krytycznych, m.in. w ramach Bach-Gesellschaft-Ausgabe i Neue Bach-Ausgabe. W XX i XXI wieku powstało wiele znakomitych nagrań Oratorium Bożonarodzeniowego, zarówno w wersjach historycznie poinformowanych, jak i z użyciem nowoczesnych instrumentów. Dzieło doczekało się licznych analiz muzykologicznych oraz przekładów libretta na dziesiątki języków.
Jak już zostało to wspomniane Bach adaptował fragmenty własnych kantat świeckich – zachowując muzyczną strukturę, zmieniał teksty na religijne, uzyskując spójną całość pod względem dramaturgicznym i muzycznym. W fugach chóralnych Bach stosuje zaawansowane techniki imitacyjne, ukazując swój mistrzowski warsztat kompozytorski. Jako mistrz kontrapunktu daje temu bezsprzeczny wyraz w swoim oratorium.
W Weihnachtsoratorium wykorzystano aż 15 różnych chorałów luterańskich, z których część pojawia się w kilku częściach cyklu, stanowiąc muzyczne spoiwo całości. Bach często przypisywał partiom instrumentalnym i tonacjom symboliczne znaczenie, np. trąbki i kotły to symbole triumfu i boskości, zaś oboje d’amore – miłości i czułości.
Ewangelista prowadzi recytatywy secco, bazując na oryginalnym tekście biblijnym, co daje poczucie autentyczności i bezpośredniości przekazu.
Oratorium Bożonarodzeniowe inspirowało wielu późniejszych kompozytorów, takich jak Felix Mendelssohn Bartholdy, Johannes Brahms czy Joseph Haydn. Współcześnie dzieło bywa prezentowane w formie koncertów, misteriów scenicznych, a także jako integralny element liturgii adwentowo-bożonarodzeniowej. Warto zwrócić uwagę na fakt, że Oratorium Bożonarodzeniowe łączy funkcję poznawczą i liturgiczną. Dla słuchaczy epoki Bacha było narzędziem edukacji religijnej, pogłębiającym przeżycie misterium Bożego Narodzenia. Dziś dzieło inspiruje nie tylko muzyków i melomanów, ale także teologów, literaturoznawców i historyków sztuki. Co ciekawe można je nazwać dziełem na wskroś ekumenicznym, gdyż wykonywane jest zarówno w kościołach katolickich jak i wyznania luterańskiego. Utwór ten jest nie tylko przykładem doskonałej integracji tekstu i muzyki, lecz także pomnikiem chrześcijańskiej kultury Europy. Przez stulecia zachwyca mistrzostwem formy, głębią ekspresji i pięknem melodyki. Pozostaje inspiracją dla wykonawców i słuchaczy, a także dla naukowców analizujących rozwój muzyki sakralnej.
Dzieło Jana Sebastiana Bacha, będące kwintesencją sakralnego baroku, zachwyca bogactwem muzycznym i duchowym. Jest nie tylko świadectwem czasów kompozytora, ale także uniwersalnym symbolem radości, nadziei i triumfu dobra. Jego nieprzemijająca wartość artystyczna i religijna sprawia, że z każdym rokiem dzieło to przeżywa kolejne interpretacyjne odrodzenia, pozostając żywą tradycją kultury muzycznej Zachodu.
Ważne daty i wykonania
- 1734/1735 – powstanie i pierwsze wykonania w Lipsku
- XIX wiek – ponowne odkrycie dzieła
- 1929 – pierwsze nagranie płytowe (fragmenty, Berlin)
- Lata 50. XX wieku – wykonania pod batutą Karla Richtera (legendarna interpretacja)
Najważniejsze nagrania i interpretacje
- Karl Richter (choir and orchestra of Münchener Bach), 1965
- John Eliot Gardiner (English Baroque Soloists, Monteverdi Choir), 1987
- Philippe Herreweghe (Collegium Vocale Gent), 1999
- Nikolaus Harnoncourt (Concentus Musicus Wien), 2006
- Ton Koopman (Amsterdam Baroque Orchestra & Choir), 2006
