Oratorium „Mesjasz” – dzieło na wskroś wybitne

Georg Friedrich Händel (1685–1759) był jednym z najwybitniejszych kompozytorów epoki baroku, którego twórczość wywarła ogromny wpływ na rozwój muzyki europejskiej. Urodził się 23 lutego 1685 roku w Halle w Niemczech. Już od wczesnych lat wykazywał niezwykły talent muzyczny, który rozwinął dzięki nauce gry na klawesynie, organach i skrzypcach. Przyszły kompozytor studiował w Halle i Hamburgu, gdzie zdobywał pierwsze doświadczenia jako organista i kompozytor.

W 1706 roku Händel wyjechał do Włoch, gdzie zetknął się z włoską operą i oratorium, co miało kluczowe znaczenie dla kształtowania jego stylu. Od 1712 roku na stałe osiadł w Londynie, gdzie uzyskał ogromną popularność jako twórca oper i oratoriów. Do jego najważniejszych dzieł należą opery „Rinaldo”, „Giulio Cesare”, „Alcina” oraz oratoria, z których największym uznaniem cieszy się „Mesjasz”. Händel był również cenionym dyrygentem i organizatorem życia muzycznego. Kompozytor miał niezwykłą zdolność improwizacji. Podczas jednego z koncertów, gdy organy odmówiły posłuszeństwa, Händel improwizował na klawesynie, zachwycając publiczność do tego stopnia, że niektórzy nie zauważyli awarii instrumentu. To oczywiście legendy, jednak świadczą one o tym jak postrzegany był – i poniekąd do dziś jest – Georg Friedrich Händel.

Zmarł 14 kwietnia 1759 roku w Londynie, a jego pogrzeb w Opactwie Westminsterskim stał się wielkim wydarzeniem dla brytyjskiej kultury.

Geneza powstania oratorium

Oratorium „Mesjasz” – uznawane za najwybitniejsze dzieło kompozytora powstało w 1741 roku, w okresie, gdy Händel zmagał się z problemami finansowymi i zdrowotnymi. Po latach sukcesów operowych zainteresowanie publiczności przesunęło się ku innym formom, a sam kompozytor musiał szukać nowych środków wyrazu. Inspiracją do stworzenia „Mesjasza” była współpraca z Charlesem Jennensem, angielskim arystokratą i literatem, który przygotował libretto oparte na tekstach biblijnych.

Powstanie oratorium „Mesjasz” Georga Friedricha Händla otoczone jest licznymi anegdotami, które podkreślają geniusz i inspirację kompozytora. Jedna z najbardziej znanych opowieści głosi, że Haendel komponował to monumentalne dzieło w niezwykle szybkim tempie – w zaledwie 24 dni, pracując niemal bez przerwy, nie wliczając kilku godzin na sen oraz posiłki. Gdy ukończył słynny fragment „Alleluja”, miał wzruszyć się do tego stopnia, że powiedział: „Myślałem, że widzę niebo przed sobą i sam Bóg pojawił się przede mną.” Libretto Jennensa koncentruje się na życiu, śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa Chrystusa, ukazując przesłanie zbawienia i nadziei dla ludzkości.

Inna popularna anegdota dotyczy pierwszego wykonania „Mesjasza” w Dublinie w 1742 roku. Premiera odbyła się 13 kwietnia 1742 roku w Dublinie, w sali koncertowej New Music Hall przy ulicy Fishamble Street. Wydarzenie miało charakter charytatywny – dochód przeznaczony był na wsparcie więźniów zadłużonych oraz lokalnych szpitali. Koncert odniósł ogromny sukces, a publiczność była pod wrażeniem zarówno muzyki, jak i przesłania dzieła. Podobno publiczność była tak liczna, że poproszono panie, by nie przychodziły w szerokich sukniach, a panów – by nie zakładali mieczy, aby zmieścić jak najwięcej osób. Po powrocie do Londynu „Mesjasz” nie od razu zdobył uznanie, jednak z czasem stał się jednym z najczęściej wykonywanych oratoriów na świecie.  Z kolei tradycja wstawania podczas „Alleluja” – obecna do dziś – wywodzi się rzekomo od angielskiego króla Jerzego II, który to właśnie podczas londyńskiego wykonania podniósł się z miejsca, poruszony potęgą muzyki.

Struktura dzieła

„Mesjasz” to oratorium podzielone na trzy części, obejmujące łącznie 53 numery – arie, recytatywy, chóry i fragmenty instrumentalne. Pierwsza część koncentruje się na zapowiedzi przyjścia Mesjasza i narodzinach Chrystusa, druga opisuje Jego mękę, śmierć i zmartwychwstanie, a trzecia dotyczy triumfu zbawienia i życia wiecznego.

• Część I: Proroctwa i narodziny Mesjasza
• Część II: Cierpienie, śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa
• Część III: Zbawienie i życie wieczne

Każda z części składa się z naprzemiennych arii solowych, recytatywów oraz potężnych partii chóralnych, które są jednym z największych atutów dzieła. Händel zastosował tu bogactwo form muzycznych, od prostych melodii po skomplikowane polifoniczne struktury.

Styl muzyczny „Mesjasza” łączy elementy włoskiej opery barokowej, angielskiego hymnu oraz niemieckiego protestanckiego oratorium. Charakterystyczne dla dzieła są wyraziste melodie, dynamiczne kontrasty oraz mistrzowska praca z chórem. Händel doskonale operuje retoryką muzyczną, oddając emocje tekstu poprzez środki wyrazu muzycznego – od lirycznych arii, przez dramatyczne recytatywy, po majestatyczne chóry.

Analizując dzieło bardzo szczegółowo możemy zwrócić uwagę na kilka charakterystycznych cech dla dzieł tamtej epoki, które Händel rozwija do perfekcji, są to na przykład:  

• Kontrasty fakturalne: naprzemienne użycie faktury homofonicznej (akordowej) i polifonicznej (imitacyjnej, fugowanej), szczególnie w chórach.
• Word painting: malowanie słowem, czyli muzyczne ilustrowanie tekstu,
• Rytmika: zastosowanie rytmów punktowanych (np. w fanfarach trąbek w „Hallelujah”), hemiol (zmiana akcentów metrycznych).
• Arie i recytatywy: arie często w formie da capo (ABA), recytatywy secco (z towarzyszeniem basso continuo) i accompagnato (z orkiestrą).
• Chóry: pełnią one kluczową rolę, są nośnikiem emocji i przesłania dzieła. Słynny  chór „Hallelujah” z drugiej części stał się jednym z najczęściej rozpoznawalnych utworów chóralnych na świecie. Warto przyjrzeć się temu fragmentowi bardziej szczegółowo, gdyż zawiera on w sobie całe bogactwo oratorium, jest jego kulminacją, choć nie wieńczy dzieła, gdyż po nim następuje jeszcze trzecia część.

Analiza chóru „Hallelujah”

Chór „Hallelujah” to absolutne arcydzieło barokowej muzyki chóralnej, łączące prostotę motywu z mistrzowską polifonią i bogactwem środków wyrazu. Jego uniwersalny przekaz, monumentalna forma i emocjonalna siła sprawiają, że od ponad 250 lat zachwyca słuchaczy na całym świecie, jest muzyczną manifestacją triumfu, radości i chwały. Jego powtarzalność, narastająca dynamika i monumentalna forma sprawiają, że utwór ten stał się symbolem zwycięstwa dobra nad złem i jest wykonywany podczas najważniejszych uroczystości religijnych na całym świecie.

„Hallelujah” kończy drugą część oratorium. Jego tekst pochodzi z Apokalipsy św. Jana (Ap 19:6, 11:15, 19:16) i wyraża triumf Chrystusa jako Króla Królów i Pana Panów. Kompozytor przewidział imponujący skład wykonawczy. Chór wykonywany jest przez pełny skład orkiestrowy barokowy, a więc: chór SATB (sopran, alt, tenor, bas).  Orkiestracja rozpisana jest na 2 trąbki, kotły, 2 oboje, 2 skrzypce, altówki, basso continuo (organy, klawesyn, wiolonczela, kontrabas).

Jeśli chodzi o strukturę muzyczną chór ten składa się z kilku sekcji, które eksponują różne aspekty tekstu i muzyki. Słowo „Hallelujah” powtarzane jest w prostym, homofonicznym układzie, co nadaje utworowi monumentalnego charakteru. W sekcji „For the Lord God omnipotent reigneth” głosy wchodzą kolejno, tworząc imitacyjny układ polifoniczny, który buduje napięcie i wrażenie narastającej potęgi. „The kingdom of this world is become the kingdom of our Lord and of His Christ” – fragment ten jest ustawiony jak chorał, w czterogłosowej harmonii. Wreszcie idąc dalej natrafiamy na  chorał „And He shall reign for ever and ever” – temat z odważnymi skokami, przypominający protestanckie chorały z rozwijanym fugato. Całość prowadzi do wielkiej kulminacji: „King of Kings and Lord of Lords” – powtarzane na jednej nucie, z narastającą dynamiką i podnoszącymi się sopranami oraz trąbkami, prowadzi do finałowego, potężnego „Hallelujah”.

Bardzo istotna jest tutaj tonacja. Fragment ten jest napisany w tonacji D-dur, co nadaje mu jasność i blask. Harmonia opiera się na prostych, diatonicznych akordach, z częstym użyciem dominanty i toniki, co podkreśla uroczysty charakter. W fugowanych fragmentach pojawiają się modulacje, które wzbogacają kolorystykę utworu. Naprawdę trudno jest nie wzruszyć się słuchając tegoż chóru, nawet w oderwaniu od całości oratorium.

Podsumowanie

Jak już zostało to wspomniane wcześniej tematyka „Mesjasza” obejmuje najważniejsze wątki chrześcijańskiej doktryny: zapowiedź przyjścia Zbawiciela, Jego ofiarę i triumf nad śmiercią a jego przesłanie ma głęboki wymiar duchowy. Händel, poprzez uniwersalny język muzyki, przekazuje słuchaczowi przesłanie nadziei i odkupienia.

Znaczenie „Mesjasza” w historii muzyki sakralnej jest właściwie nie do przecenienia. Dzieło to stało się wzorcem dla przyszłych oratoriów, a także inspiracją dla kompozytorów różnych epok. „Mesjasz” jest regularnie wykonywany zarówno w okresie Bożego Narodzenia jak i Wielkanocy, a jego uniwersalne przesłanie sprawia, że przyciąga słuchaczy na całym świecie. „Mesjasz” nie opowiada historii w sensie dramatycznym, lecz jest medytacją nad tajemnicą Chrystusa, tym samym szeroki czasokres, skupienie na całości życia Chrystusa pozwala na osadzenie go właściwie w każdym okresie liturgicznym, choć samo nie jest dziełem liturgicznym, a raczej bardziej koncertowym.

Mistrzowska kompozycja i bogactwo środków muzycznych sprawiają, że oratorium to nie traci na aktualności. Stanowi wzorzec dla muzyki sakralnej, inspirując kolejne pokolenia kompozytorów, wykonawców i melomanów. Współcześnie „Mesjasz” wykonywany jest zarówno przez zespoły specjalizujące się w muzyce dawnej, jak i przez wielkie orkiestry symfoniczne i chóry. Każda z interpretacji ukazuje inne aspekty tego niezwykłego dzieła, pozwalając odkrywać je na nowo kolejnym pokoleniom słuchaczy.  

Dzięki licznym nagraniom i wszechstronnym interpretacjom „Mesjasz” pozostaje żywą częścią światowego dziedzictwa kultury muzycznej. Jego obecność w repertuarach filharmonii, kościołów i sal koncertowych świadczy o ponadczasowej wartości dzieła, które łączy pokolenia i wyznania, niosąc przesłanie nadziei, wiary i piękna. Dzieło doczekało się licznych adaptacji, w tym wersji na mniejsze zespoły, orkiestry symfoniczne i chóry amatorskie. Wersje jazzowe i gospel udowadniają ponadczasowość dzieła. Popularność chóru „Hallelujah” sprawiła, że motyw ten wykorzystywany jest w kulturze masowej, filmach, reklamach i wydarzeniach sportowych, a jego rozpoznawalność wykracza daleko poza świat muzyki klasycznej.

Na przestrzeni lat „Mesjasz” doczekał się setek nagrań, zarówno w wersjach historycznych, jak i współczesnych. Wśród najbardziej cenionych interpretacji wymienić należy nagranie pod dyrekcją Sir Thomasa Beechama z Royal Philharmonic Orchestra (1959), które charakteryzuje się rozbudowaną obsadą i romantycznym brzmieniem. Z kolei John Eliot Gardiner i English Baroque Soloists (1982) prezentują podejście historycznie poinformowane, z użyciem instrumentów z epoki i zredukowaną obsadą chóralną. Warto również zwrócić uwagę na nagrania pod batutą takich dyrygentów jak Sir Colin Davis, Trevor Pinnock, Nikolaus Harnoncourt czy Christopher Hogwood. Każda z tych interpretacji wnosi coś nowego do rozumienia dzieła – od monumentalnych wykonań z wielkimi chórami, po kameralne, pełne subtelności wersje barokowe.

Kluczowe źródła i opracowania naukowe

Nie dziwi fakt, że tak monumentalne dzieło stało się tematem licznych opracowań naukowych na całym świecie. Pozwolę sobie przywołać tutaj te, do których dostęp jest dość powszechny dla polskiego czytelnika.

• Donald Burrows, „Händel: Messiah” (Cambridge Music Handbooks): To jedna z najważniejszych pozycji światowych. Burrows szczegółowo opisuje proces powstawania dzieła jego premierę w Dublinie oraz późniejsze zmiany wprowadzane przez kompozytora.
• Watkins Shaw, „A Textual and Historical Companion to Händel’s 'Messiah'”: Klasyczne studium tekstualne, które analizuje różnice między poszczególnymi wersjami partytury i wydań drukowanych.
• Błażej Matusiak OP, „Mój Mesjasz. Przewodnik po oratorium G.F. Händla”: Najważniejsze współczesne polskie opracowanie, które pełni rolę przewodnika teologiczno-muzycznego, przybliżając słuchaczowi duchowy wymiar utworu.
• Edward Hinz, „Oratorium 'Mesjasz’ (’The Messiah’) G. F. Händla”: Polska publikacja naukowa dostępna w bibliotekach uniwersyteckich, stanowiąca solidną bazę wiedzy o tym konkretnym dziele.