Gdy otwieram futerał ze skrzypcami, wiem, gdzie jest moje miejsce: rozmowa z Pinchasem Zukermanem

Pinchas Zukerman powraca do Polski na cztery koncerty z Sinfonią Varsovią, w Warszawie i Katowicach, inaugurujące jego rezydencję artystyczną. W rozmowie z ORFEO wybitny skrzypek, altowiolista i dyrygent opowiada o swojej miłości do muzyki, polskich korzeniach, dramatycznych losach ojca i poruszającej wizycie w Auschwitz-Birkenau. Wyjaśnia też, dlaczego to właśnie muzyka daje mu poczucie przynależności, niezależnie od tego, gdzie się znajduje.

Tomasz Pasternak, ORFEO: Zawsze uważałem, że skrzypce są najpiękniejszym instrumentem na świecie. Ale dla mnie wyrażają przede wszystkim smutek, melancholię i tęsknotę. Czy zgadza się Pan z tym? I dlaczego właściwie wybrał Pan skrzypce?

Pinchas Zukerman: Mój ojciec grał na skrzypcach, ale także na akordeonie, saksofonie i klarnecie. Skrzypiec uczył się jeszcze jako nastolatek w Polsce. Był muzykiem klezmerskim, bardzo dobrym, wszechstronnym instrumentalistą. To on rozpoczął moją edukację. Pracowaliśmy razem przez kilka tygodni, a potem znalazła się wspaniała nauczycielka w Izraelu, Ilona Feher.

Muzyka była zawsze obecna w naszym domu, a skrzypce miały dla ojca szczególne znaczenie. Pomogły mu również przetrwać Auschwitz, gdzie grał w obozach. Dlatego są nierozerwalną częścią mojej tożsamości i historii rodziny.

Jeśli chodzi o sam instrument, moja odpowiedź jest prosta: skrzypce są głosem. Zawsze myślałem o nich jak o pięknym kobiecym sopranie. Skrzypce są dla mnie przedłużeniem ludzkiego głosu.

Ale gra Pan również na altówce. Co daje Panu ten instrument, czego nie mogą zaoferować skrzypce?

Zacząłem grać na altówce, kiedy miałem około piętnastu lat. Zakochałem się w altówce ze względu na jej brzmienie, ale także dlatego, że pozwalała mi stać się częścią harmonii, zamiast zawsze prowadzić partię solową. Fascynowało mnie, jak łączy się z wiolonczelą. Właściwie jednak altówka łączy wszystko – jest instrumentem harmonicznym, a jednocześnie solowym. Od wielu lat daję recitale, podczas których zamiennie gram na skrzypcach i altówce. Również w Polsce będę grał na obu instrumentach. Uważam zresztą, że niemal każdy skrzypek powinien nauczyć się grać na altówce. To pomaga w prowadzeniu smyczka, kształtowaniu dźwięku i rozwijaniu muzykalności.

Jeśli skrzypce są sopranem, to czy altówka jest mezzosopranem?

I tak, i nie. Może raczej lekkim tenorem!

Pinchas Zukerman i Sinfonia Varsovia podczas tournée po Hiszpanii – Sala Pau Casals w L’Auditori w Barcelonie, luty 2026.
Pinchas Zukerman i Sinfonia Varsovia podczas tournée po Hiszpanii – Sala Pau Casals w L’Auditori w Barcelonie, luty 2026.

Co zainspirowało Pana do zajęcia się dyrygenturą? Czy chciał Pan głębiej zrozumieć muzykę, czy też był to naturalny etap rozwoju?

Wszystko po trochu. Kiedy uczyłem się w Nowym Jorku, przez kilka miesięcy uczęszczałem na zajęcia z dyrygentury. Fascynowało mnie odkrywanie, jak można porozumiewać się za pomocą gestu. Ale później przez długi czas się tym nie zajmowałem.

W końcu zacząłem zastanawiać się, co oznaczałoby odłożenie skrzypiec i wyjście na scenę bez nich. A to jest przerażające! Kiedy przez tyle lat ma się przy sobie przyjaciela, a potem nagle tego przyjaciela zabraknie, jest to bardzo dziwne uczucie.

Traktuję dyrygenturę niezwykle poważnie. Kiedy staje się przed orkiestrą, patrzy na nas sto sześćdziesiąt oczu. Trzeba przekazać wszystkim tym muzykom coś istotnego. Niektórzy nazywają dyrygowanie pantomimą, ale generalnie chodzi o muzykę.

Jeśli ma się jasną wizję partytury, jeśli została gruntownie przestudiowana, rozwija się znacznie głębsze rozumienie muzyki. A to bardzo długa podróż. Rozpocząłem ją w wieku siedmiu lat i jeszcze jej nie skończyłem!

Można nauczyć się techniki, istnieją różne szkoły i metody, ale ostatecznie wszystko musi wypływać z wnętrza. To wewnętrzne odczucie musi być takie samo, niezależnie od tego, czy gra się na instrumencie, czy dyryguje.

Pinchas Zukerman podczas prób z Sinfonią Varsovią © archiwum Sinfonii Varsovii
Pinchas Zukerman podczas prób z Sinfonią Varsovią © archiwum Sinfonii Varsovii

Wielokrotnie odwiedzał Pan Polskę, a Pańska relacja z naszym krajem jest szczególna, choćby ze względu na historię rodzinną i związki z Witoldem Lutosławskim, którego „Partitę” prawykonał Pan wspólnie z Markiem Neikrugiem. Czy czuje się Pan dziś w Polsce jak w domu?

Trochę czasu zajęło mi uświadomienie sobie, że mogę mieć z Polską znacznie bliższą więź niż w przeszłości. Przez wiele lat przyjeżdżałem po prostu dawać koncerty. Potem, kilka lat temu, spotkałem Sinfonię Varsovię w Hiszpanii i pomyślałem: „Mój Boże, przecież to są moje korzenie!”.

Kiedy po raz pierwszy pracowałem z tą orkiestrą, mieliśmy tylko jedną próbę. A kiedy skończyliśmy, powiedziałem: „Chodź do domu!”. Wszyscy dosłownie oszaleli! Natychmiast zaczęli mówić do mnie po polsku, a ja musiałem tłumaczyć: „Nie, nie, nie! Ja znam tylko «chodź do domu»!”.

Znałem to powiedzenie z dzieciństwa. Kiedy mieszkaliśmy w Holon, nasza sąsiadka zawsze wołała tak do swojej córki. Znałem też kilka brzydkich słów po polsku! Ale moi rodzice po wojnie nie rozmawiali przy mnie po polsku. Nie wiem dokładnie dlaczego, chociaż potrafię sobie wyobrazić powody.

Pinchas Zukerman podczas prób z Sinfonią Varsovią © archiwum Sinfonii Varsovii
Pinchas Zukerman podczas prób z Sinfonią Varsovią © archiwum Sinfonii Varsovii

Dzisiaj to zupełnie inne uczucie.

Zdarzało mi się przyjeżdżać do Polski specjalnie, bez występów. Chciałem po prostu pobyć w Warszawie, poczuć to miasto. Odwiedzić miejsca związane z moimi rodzicami, zwłaszcza miejscowość, w której mieszkał ojciec, a także lepiej poznać Kraków i południową Polskę. Uczestniczyłem w obchodach 80. rocznicy wyzwolenia Auschwitz. Byliśmy w Birkenau i było to niezwykle poruszające doświadczenie. Dowiedziałem się jeszcze więcej o tym, jak straszne było to miejsce.

Potrzeba czasu, żeby to wszystko zrozumieć, przyswoić i zacząć odczuwać inaczej, już jako dorosły człowiek. Nie sądzę, żeby ktokolwiek mógł przejść przez podobne okrucieństwa i po prostu zostawić te doświadczenia za sobą. Ogromnie pomogła mi obecność moich córek podczas uroczystości. Spojrzenie na to doświadczenie ich oczami było czymś niezwykłym. Pomogło mi głębiej zrozumieć, skąd pochodzę i gdzie, w pewnym sensie, jest moje miejsce.

Zrozumienie własnych korzeni jest długą podróżą. A dzisiaj, kiedy świat pogrążony jest w takim chaosie, czasami pytam siebie: „Gdzie właściwie jest moje miejsce w tym wszystkim?”. Ale jedną rzecz mogę powiedzieć z całą pewnością. Kiedy każdego dnia otwieram futerał ze skrzypcami i zaczynam grać, wtedy wiem, gdzie jest moje miejsce.

Podróżuję, żeby występować, ponieważ chcę, by ludzie zrozumieli, jak głęboko przeżywam muzykę i co chciałbym im przekazać. Ważne jest dla mnie również nauczanie, przekazywanie młodym ludziom właściwych wartości. Dzisiaj mamy dostęp niemal do wszystkiego, ale najważniejsze jest to, żeby dać młodym muzykom odpowiednią perspektywę na przyszłość.

Pinchas Zukerman i Sinfonia Varsovia podczas tournée po Hiszpanii – Sala Pau Casals w L’Auditori w Barcelonie, luty 2026.
Pinchas Zukerman i Sinfonia Varsovia podczas tournée po Hiszpanii – Sala Pau Casals w L’Auditori w Barcelonie, luty 2026.

Zostaje Pan artystą rezydentem Sinfonii Varsovii. Co jest dla Pana szczególnie ważne w pracy z orkiestrą?

Podam przykład. Właśnie miałem próbę z Filharmonikami Berlińskimi. Dzisiaj grają tam muzycy pochodzący z całego świata. Nie jest to już orkiestra wyłącznie niemiecka, a jednak to wciąż Filharmonicy Berlińscy. Jest coś wewnątrz tego zespołu, co pozostaje niezmienne. Po raz pierwszy wystąpiłem z nimi w 1970 roku. Dzisiaj to inni ludzie, ale tradycja pozostała, podobnie jak pewna moralna odpowiedzialność. Kiedy słucha się ich gry, kiedy słyszy się, jak podchodzą do muzyki i jak o niej rozmawiają, od razu wszystko staje się jasne. I właśnie o to chodzi.

O tradycję?

Która żyje wewnątrz zespołu. Znaczna część muzyki, którą wykonujemy, narodziła się tutaj, w Europie Środkowej. Jest coś wyjątkowego w tej kulturze, coś, co wyraża szczególny sposób rozumienia muzyki i tego, co naprawdę oznacza bycie muzykiem. W tej tożsamości kryje się coś szczególnego. I myślę, że to poczucie należy również do Polski, Rumunii, Bułgarii i całej tej części Europy.

Oczywiście nie oznacza to, że wspaniała muzyka nie powstaje w Japonii, Chinach czy innych częściach świata. Wykonywałem mnóstwo muzyki pochodzącej z różnych krajów. A jeśli jest dobra, gra się ją ponownie. Jeśli nie jest dobra, wyrzuca się ją do kosza!

Podczas rezydencji z Sinfonią Varsovią da Pan cztery koncerty, w Warszawie i Katowicach, każdy o innym programie. Z czym chciałby Pan, żeby publiczność wychodziła z tych występów?

Z dobrym samopoczuciem. Mam nadzieję, że publiczność usłyszy nasze zaangażowanie i poczuje szacunek. Przede wszystkim szacunek dla muzyki, ale także wzajemny szacunek między muzykami. To coś, czego nie zawsze można nauczyć. Trochę jak z niemieckim pojęciem Kinderstube, czyli wychowaniem i wartościami, które przyswajamy, dorastając. Podobnie jest z muzyką. Nie wystarczy pojechać do Nowego Jorku czy Berlina i nauczyć się grać na instrumencie. To dopiero początek. Trzeba poznawać różne tradycje, doświadczać muzyki w różnych miejscach, rozumieć jej kulturowe korzenie. To właśnie nadaje jej głębię.

A kiedy pyta mnie Pan, z czym chciałbym, żeby ludzie wychodzili z moich koncertów, odpowiedź jest bardzo prosta. Chcę, żeby wychodzili z sali koncertowej szczęśliwsi, niż byli, kiedy do niej wchodzili. Jeśli potrafię osiągnąć to w ciągu dwóch godzin, jeśli dzięki muzyce mogę sprawić, że ludzie poczują się szczęśliwsi, to myślę, że zrobiłem coś dobrego. Naprawdę tylko o to mi chodzi.

Link do biletów

Jeśli cenisz nasze treści, możesz wesprzeć ORFEO symboliczną kawą ☕

☕ Postaw kawę
reklamaspot_img
reklamaspot_img
reklamaspot_img
reklamaspot_img
reklamaspot_img

Również popularne