Zachwyt podszyty lękiem. „Weiser” w Operze Bałtyckiej

Upalne lato, dziecięca fascynacja i tajemnica, której nie sposób wyjaśnić nawet po latach. „Weiser” Ewy Fabiańskiej-Jelińskiej w reżyserii Romualda Wiczy-Pokojskiego w Operze Bałtyckiej przyciąga muzyką, niepokoi i chwilami hipnotyzuje. Choć w scenicznej opowieści brakuje mocniejszego dramatycznego przesilenia, powstało przedstawienie, w którym Gdańsk może rozpoznać ważną część własnej pamięci.

To kolejna gdańska opera. Tradycja zamawiania nowych dzieł, związanych z miastem poprzez temat, bohaterów czy osobowości twórców, jest tutaj szczególnie silna. Przypominała o niej wystawa przygotowana w foyer na czas premierowych spektakli: „Sąd Ostateczny” Krzysztofa Knittla, nawiązujący do obrazu Hansa Memlinga, „Olimpia z Gdańska” Zygmunta Krauzego, której bohaterką jest Stanisława Przybyszewska, „Madame Curie” związanej z Gdańskiem Elżbiety Sikory, a ostatnio także „Głos Potwora” Alka Nowaka. Samo podejmowanie takich prób ma wielkie znaczenie, miasto potrzebuje nowych opowieści o sobie.

Gdańsk ma zresztą pod tym względem wyjątkowe literackie zaplecze. Wystarczy przywołać „Blaszany bębenek” Güntera Grassa i jego świat, w którym historia spotyka się z groteską, a codzienność nieustannie przepuszcza coś niezwykłego. Wydany w 1987 roku „Weiser Dawidek” Pawła Huellego stał się literacką sensacją. Wracająca we wspomnieniach narratora historia chłopca, którego obecność na zawsze zmieniła życie grupy rówieśników, do dziś wymyka się jednoznacznym interpretacjom. Dużo o tej książce napisano, ale jej tajemnicy szczęśliwie nie udało się wyczerpać.

Anna Bochnak- Fryc (Elka) i Jan Jakub Monowid (Weiser) © Krzysztof Mystkowski
Anna Bochnak- Fryc (Elka) i Jan Jakub Monowid (Weiser) © Krzysztof Mystkowski

To również opowieść o mieście, którego tożsamość nigdy nie była jednorodna. Kaszubska obecność, niemieckie ślady, żydowska pamięć i doświadczenia przybyłych po wojnie mieszkańców tworzą tło, bez którego świat Huellego straciłby część znaczeń. Kaszubskość warto tu przywołać jako zakorzenienie w miejscu, własnym języku i pamięci, trwających pomimo zmieniających się granic. W takim Gdańsku pytanie, kto jest swój, a kto obcy, ma szczególny ciężar.

Dlatego w lekturze powieści nie wolno zgubić żydowskości Dawidka ani obecnego w niej antysemityzmu. Łatwo zachwycić się niezwykłością chłopca, trudniej zatrzymać przy tym, dlaczego jego odmienność budzi także niechęć. Fascynacja i wykluczenie bywają tutaj niepokojąco blisko siebie. Ale to też ważny kontekst operowej opowieści: za tajemnicą Weisera stoi przecież również samotność kogoś, komu otoczenie przypomina, że do niego nie należy.

Dobrze więc, że dzięki Ewie Fabiańskiej-Jelińskiej książka otrzymuje nowe, muzyczne życie. I właśnie muzyka jest jednym z największych atutów tego przedstawienia. Kompozytorka swobodnie korzysta ze środków współczesnego języka muzycznego, zachowując przy tym wyraźną potrzebę śpiewności. Pobrzmiewają echa chorału gregoriańskiego, a otwierająca dzieło scena kościelna przywodzi na myśl „Króla Rogera” Szymanowskiego. Weiser Dawidek też przecież przychodzi jak niepokojący Pasterz: fascynuje, przyciąga, narusza porządek świata, który przed jego pojawieniem się wydawał się oczywisty.

Leszek Skrla (Ksiądz Dudak), Chór © Krzysztof Mystkowski
Leszek Skrla (Ksiądz Dudak), Chór © Krzysztof Mystkowski

Jest w tej partyturze również coś z Pendereckiego i Kilara, elektronika i atonalne napięcia, ale też romantyczna rozlewność. Całość ma własny charakter i przekonującą muzyczną ciągłość. Świetnie się tego słucha. Ta muzyka rzeczywiście wciąga, potrafi być piękna, a chwilę później szorstka i niepokojąca.

Duża w tym zasługa Radosława Dronia, który umiejętnie połączył nowoczesność partytury z jej melodyjnością. Orkiestra pod jego batutą brzmiała raz rozlewnie i rzewnie, innym razem stalowo, ostro, dramatycznie. Ważna jest tu dźwiękowa sugestywność: odgłosy wybuchów, echa bombardowań, gwałtowne wtargnięcia przeszłości. Wojna pozostaje słyszalna w świecie dzieci, choć dla nich jej pozostałości stają się już przedmiotem niebezpiecznej zabawy. Droń potrafił wydobyć tę podwójność, nadając orkiestrowym efektom emocjonalny sens.

Aleksander Zuchowicz (Szymek), Łukasz Kózka (Heller) i Piotr Maciejowski (Piotr) © Krzysztof Mystkowski
Aleksander Zuchowicz (Szymek), Łukasz Kózka (Heller) i Piotr Maciejowski (Piotr) © Krzysztof Mystkowski

Z adaptacją takiej powieści zawsze jest problem. Każdy czytelnik ma własnego Weisera, własne wyobrażenie tamtego lata, własną temperaturę wspomnień. Anna Czekanowicz dokonała określonego wyboru scen i perspektyw, rezygnując — moim zdaniem słusznie — z rozbudowanej płaszczyzny dorosłych bohaterów, powracających po latach do zagadki dzieciństwa. Skupiła się na samym doświadczeniu: nieuchwytnym, chwilowym, zawieszonym w piekielnym upale lata, podczas którego dziecięcy świat zaczyna nieodwołalnie się zmieniać.

To wybór, który pozwala zachować intensywność tamtych przeżyć, ale ma również swoją cenę. Czekanowicz jest znakomitą poetką i słychać to w śpiewanych frazach. Słowo ma tu znaczenie, własny rytm i ciężar. Gorzej chwilami z dramaturgią: sceny pozostają zawieszone, napięcia nie zawsze znajdują rozwinięcie, kolejne obrazy nie prowadzą do dostatecznie mocnego przesilenia. Poetyckość zachwyca, ale czasem chciałoby się poczuć wyraźniej, co bohaterowie mają do stracenia.

Tancerki Baletu, Anna Bochnak-Fryc (Elka) i Jan Jakub Monowid (Weiser) © Krzysztof Mystkowski
Tancerki Baletu, Anna Bochnak-Fryc (Elka) i Jan Jakub Monowid (Weiser) © Krzysztof Mystkowski

Oglądamy więc procesję, scenę na lotnisku, zabawy na cmentarzu przy Srebrzysku, znakomicie rozegrany choreograficznie mecz. W pracy Bartosza Dopytalskiego ruch ma energię i cel, a gra chłopców staje się na chwilę pełnoprawnym teatralnym wydarzeniem. Kostiumy Marka Adamskiego czytelnie przywołują rzeczywistość PRL-u, choć nie skupiają na sobie uwagi.

Nad tym wszystkim unosi się Żółtoskrzydły, przypominający niesamowitego proroka (sugestywny Łukasz Konieczny). Wykonawcy potrafią nadać wyrazistość dobrze zaznaczonym epizodom: zaznaczają swoją obecność Grzegorz Pelutis jako pan Korotek, Karolina Sikora jako jego żona, Jakub Szmidt w roli M-skiego, Remigiusz Łukomski jako Herszt i Leszek Skrla jako ksiądz Dudak. Te postacie składają się na społeczność, która ma własne hierarchie, uprzedzenia i sposoby sprawowania władzy.

Piotr Maciejowski (Piotr), Łukasz Kózka (Heller) i Aleksander Zuchowicz (Szymek) © Krzysztof Mystkowski
Piotr Maciejowski (Piotr), Łukasz Kózka (Heller) i Aleksander Zuchowicz (Szymek) © Krzysztof Mystkowski

Reżyser Romuald Wicza-Pokojski umiejętnie wypełnia tę przestrzeń działaniem, prowadzi bohaterów i buduje między nimi relacje. Bardzo ciekawe jest rozwiązanie trzech chłopięcych postaci, powierzonych trzem tenorom. Aleksander Zuchowicz jako Szymek, Piotr Maciejowski jako Piotr i Łukasz Kózka jako Heller tworzą wyraźnie odrębne osobowości, także wokalnie. Każdy ma sporo zadań aktorskich, każdy inaczej reaguje na obecność Weisera, choć najpełniej swój naturalny magnetyzm sceniczny wykorzystuje Kózka. Grupa przyjaciół pozostaje wiarygodna: łączy ją wspólna fascynacja, ale każdy przeżywa ją po swojemu.

Muzycznie Weiser znajduje się poza ich światem — i to jeden z najlepszych pomysłów kompozytorki. Kontratenor Jana Jakuba Monowida od razu ustanawia odmienność bohatera. Artysta doskonale rozumie tę muzykę, subtelnie prowadzi i rozwija frazę, umiejętnie kontroluje wibrato. W zestawieniu z tenorowymi głosami kolegów śpiewa niemal antyoperowo: delikatnie, śpiewnie, bez potrzeby podkreślania każdego gestu. Jest w tym coś z obecności zjawy, kogoś przybyłego z rzeczywistości, do której inni nie mają dostępu.

Podobnie odrębny świat wnosi Elka Anny Bochnak-Fryc, śpiewającej białym głosem. Udział artystek Akademii Głosów Tradycji dodatkowo poszerza brzmienie przedstawienia. Szczególnie ciekawe są spotkania Elki z Weiserem: ich duety można usłyszeć niemal jak sceny miłosne, choć uczucie pozostaje tutaj nieokreślone, dopiero przeczuwane. Pomiędzy tymi dwoma głosami pojawia się porozumienie, do którego pozostali chłopcy nie potrafią dotrzeć.

Anna Bochnak- Fryc (Elka) i Jan Jakub Monowid (Weiser) © Krzysztof Mystkowski
Anna Bochnak- Fryc (Elka) i Jan Jakub Monowid (Weiser) © Krzysztof Mystkowski

Z tą wizją współgra scenografia Aleksandry Iwańczyk. Zawieszone w powietrzu odłamki zatrzymują przestrzeń w sekundzie po wybuchu. Wszystko już się wydarzyło, a zarazem wciąż jeszcze trwa. Wśród tych fragmentów rozgrywa się cała historia, jakby ktoś próbował z rozbitego obrazu na chwilę odtworzyć utracony świat. Ważną rolę w budowaniu jego atmosfery odgrywają światła Pauliny Góral-Stykowskiej. Dobrze działa także zwielokrotnienie bohaterów, wzmacniające poczucie niepewności wobec oglądanych zdarzeń. Pomysłowo rozwiązano scenę lewitacji Dawidka. Nie warto jednak zdradzać wszystkiego — w spektaklu opartym na tajemnicy dobrze zostawić widzowi choć kilka własnych odkryć.

Przedstawienie ma płynność, chwilami wręcz hipnotyczną siłę. Mimo to pozostaje niedosyt mocniejszej kulminacji. Obrazy zapadają w pamięć, muzyka niesie opowieść, ale dramat nie zawsze dorównuje ich intensywności. Powstała jednak produkcja muzycznie przekonująca, scenicznie sugestywna i chwilami bardzo poruszająca. W pamięci pozostają głosy Weisera i Elki, brzmienie orkiestry, odłamki zawieszone nad sceną, ale także niepokój o chłopca, którego wszyscy próbują zrozumieć, a któremu tak trudno po prostu pozwolić być sobą.

Jeśli cenisz nasze treści, możesz wesprzeć ORFEO symboliczną kawą ☕

☕ Postaw kawę
reklamaspot_img
reklamaspot_img
reklamaspot_img
reklamaspot_img
reklamaspot_img

Również popularne