Muzyka zza krat. „Vivaldi i ja”

Ospedali były instytucjami dobroczynnymi, zapewniającymi opiekę dzieciom osieroconym, porzuconym i pochodzącym z ubogich rodzin. Żeńskie Ospedale della Pietà należało do czterech najważniejszych tego typu placówek w Wenecji.

Muzyka zajmowała w Pietà wyjątkowe miejsce. Dziewczęta uczyły się śpiewu i gry na rozmaitych instrumentach, a tworzone przez nie zespoły osiągały bardzo wysoki poziom artystyczny. Ich występy miały jednak szczególny charakter – wychowanki pozostawały niewidoczne dla publiczności, wykonując muzykę zza krat, z chóru kościoła lub z innych miejsc ograniczających ich widoczność.

Publiczne koncerty dziewcząt z Ospedale della Pietà przyciągały nie tylko mieszkańców Wenecji, lecz także zagranicznych gości, stając się ważnym elementem życia społecznego instytucji i muzycznego życia miasta. Sława zespołów nie przekładała się jednak na indywidualną rozpoznawalność muzyczek. W dokumentach i rękopisach wykonawczynie identyfikowano często nie za pomocą nazwisk, lecz specjalizacji – na przykład jako „Anna Maria al violino” czy „Lucietta all’organo”.

Antonio Vivaldi miał 25 lat, gdy w 1703 roku został zatrudniony w Pietà jako nauczyciel skrzypiec. W tym samym roku przyjął święcenia kapłańskie. Z czasem jego obowiązki objęły również współpracę z orkiestrą i przygotowywanie nowego repertuaru. Z Pietà pozostawał związany – z przerwami – aż do 1740 roku, równolegle podróżując po Europie, występując jako solista, komponując i zajmując się działalnością impresaryjną.

Pietà stanowiła dla Vivaldiego swoiste laboratorium muzyczne. Miał tam do dyspozycji grupę znakomicie wykształconych i wszechstronnych wykonawczyń, dzięki czemu mógł komponować z myślą o konkretnych możliwościach instrumentalistek. W latach 1723–1729 zobowiązał się dostarczać Pietà dwa nowe koncerty miesięcznie. Dokumenty instytucji potwierdzają wypłaty za ponad 140 koncertów w tym okresie.

Kontakt z konkretnymi wykonawczyniami miał niebagatelny wpływ na język muzyczny Vivaldiego – można dostrzec go między innymi w efektownych partiach skrzypiec, dialogach między instrumentami czy gwałtownych kontrastach między partiami solowymi a tutti. W tym czasie powstały również, opublikowane w 1725 roku, słynne „Cztery pory roku”, choć ich związek z Pietà jest znacznie mniej bezpośredni niż w przypadku wielu innych koncertów Vivaldiego.

Ten historyczny kontekst stał się punktem wyjścia dla filmu „Vivaldi i ja” („Primavera”, 2025) w reżyserii Damiana Michieletta. Włoski twórca od ponad dwóch dekad należy do najważniejszych reżyserów współczesnej opery. Współpracował między innymi z mediolańską La Scalą, londyńską Royal Opera House, Opéra national de Paris i Salzburger Festspiele, ma również doświadczenie w przenoszeniu opery na ekran, ale „Vivaldi i ja” jest jego pierwszym pełnometrażowym filmem fabularnym. Jego bohaterką jest Cecilia (Tecla Insolia), utalentowana skrzypaczka wychowana w Ospedale della Pietà. Dziewczyna dorasta w świecie, w którym jej przyszłość w dużej mierze wyznaczają surowe zasady instytucji. Jedyną możliwością opuszczenia Pietà jest zaaranżowane małżeństwo z bogatym protektorem placówki.

W jej życiu pojawia się jednak Antonio Vivaldi (Michele Riondino), który zostaje jej nauczycielem. Dostrzega w Cecilii nie tylko zdolną uczennicę, lecz przede wszystkim indywidualność i wyjątkową wrażliwość muzyczną. Ich relacja opiera się przede wszystkim na muzyce, wzajemnym zrozumieniu i artystycznej inspiracji.

Spotkanie z Vivaldim zmienia sposób, w jaki Cecilia postrzega samą siebie. Dziewczyna zaczyna dostrzegać własne możliwości i wyobrażać sobie nową przyszłość.

W filmie muzyka staje się językiem emocji, których Cecilia nie zawsze może wyrazić słowami. Pozwala jej określić własną tożsamość i przeciwstawić się rzeczywistości, która próbuje narzucić jej gotową rolę społeczną. Rozwój artystyczny bohaterki staje się zarazem procesem dojrzewania i walką o samostanowienie.

Film przedstawia XVIII-wieczną Wenecję jako miasto pełne sztuki, przepychu i swobody obyczajowej, ale jednocześnie głęboko podzielone społecznie. Jego zewnętrzne piękno kontrastuje z ograniczeniami, którym podlegają bohaterowie.

Pietà – instytucja, która przez dziesięciolecia była jednym z najważniejszych miejsc pracy Antonia Vivaldiego – pozwala spojrzeć na jego twórczość z innej perspektywy. Za nazwiskiem słynnego kompozytora kryją się bowiem dziesiątki znakomitych, dziś w większości anonimowych muzyczek, których talent i umiejętności współtworzyły brzmienie jego muzyki. „Vivaldi i ja” przypomina o ich obecności, przywracając je – choćby w fikcyjnej, filmowej formie – historii, w której przez wieki pozostawały przede wszystkim niewidzialnymi wykonawczyniami.