Teatr z marzeń. 150 lat Wagnera w Bayreuth

Historia Bayreuther Festspiele jest nierozerwalnie związana z postacią Richarda Wagnera, który marzył o stworzeniu teatru przeznaczonego wyłącznie do wystawiania własnych dzieł scenicznych. Dzięki wsparciu króla Bawarii, Ludwika II Wittelsbacha w 1872 roku rozpoczęto budowę Festspielhausu w niewielkim, położonym we Frankonii Bayreuth.

Teatr z marzeń

Teatr został zaprojektowany zgodnie z autorską wizją niemieckiego kompozytora. Elementy konstrukcyjne i wykończeniowe wykonano głównie z drewna, a Wagner zrezygnował z tradycyjnego podziału widowni na loże, wprowadzając amfiteatralny układ miejsc. Dzięki temu wszyscy widzowie mają zapewnione podobne warunki odbioru spektaklu. Najbardziej innowacyjnym rozwiązaniem było ukrycie orkiestry w specjalnym zagłębieniu pod sceną. Pozwoliło to uzyskać bardziej zrównoważone i przestrzenne brzmienie zespołu, a jednocześnie skierować uwagę publiczności przede wszystkim na akcję sceniczną. 

Pierwsza edycja Festiwalu odbyła się w 1876 roku wokół pierwszego scenicznego wykonania całej tetralogii „Pierścień Nibelunga”. Wydarzenie zgromadziło przedstawicieli europejskiego życia politycznego i kulturalnego. Mimo sukcesu artystycznego przedsięwzięcie okazało się finansową porażką, pozostawiając organizatorów z wysokim zadłużeniem i z tego powodu Festspielhaus pozostawał zamknięty przez kolejne sześć lat.

Na straży tradycji

Druga edycja Festiwalu została zorganizowana w 1882 roku z okazji prapremiery ostatniego dzieła Wagnera – misterium scenicznego „Parsifal”. Pół roku później, 13 lutego 1883 roku, kompozytor zmarł w Wenecji, a kierownictwo wydarzenia przejęła jego żona, Cosima. Osobiście nadzorowała przygotowania do kolejnych edycji wydarzenia, uczestniczyła w próbach oraz dbała o dobór śpiewaków i dyrygentów, konsekwentnie chroniąc artystyczne dziedzictwo swojego męża.

W 1906 roku przekazała kierownictwo Festiwalu swojemu synowi, Siegfriedowi Wagnerowi. Nowy dyrektor wprowadzał stopniowe zmiany w inscenizacjach, zachowując jednak podstawowe założenia estetyczne swojego ojca. Jednocześnie rozwijał zaplecze techniczne Festspielhausu, wykorzystując najnowsze osiągnięcia w dziedzinie oświetlenia i mechaniki sceny. Wybuch I wojny światowej przerwał działalność Festiwalu w 1914 roku. Ze względu na niestabilną sytuację polityczną i trudności gospodarcze przerwa trwała aż dziesięć lat.

Bayreuth w cieniu III Rzeszy

Regularną działalność Festiwalu wznowiono dzięki staraniom Siegfrieda Wagnera, który kierował nim aż do swojej śmierci w 1930 roku. Jego obowiązki przejęła wdowa po nim, Winifred Wagner – synowa Richarda Wagnera. Podczas jej kadencji w parze z wysokim poziomem artystycznym szły niestety bliskie relacje z Adolfem Hitlerem, wielbicielem twórczości Wagnera i regularnym gościem Bayreuth. Po przejęciu władzy przez narodowych socjalistów w 1933 roku Festiwal otrzymał szerokie wsparcie finansowe i organizacyjne ze strony państwa, stał się ważnym elementem polityki kulturalnej III Rzeszy i narzędziem propagandy. Mimo trwającej wojny przedstawienia odbywały się nieprzerwanie aż do 1944 roku. Rok później działalność została zawieszona przez alianckie władze okupacyjne. Sam Festspielhaus nie uległ zniszczeniu, jednak Festiwal musiał zmierzyć się z konsekwencjami wieloletnich związków z nazistowskim reżimem. Winifred Wagner została objęta postępowaniem denazyfikacyjnym i pozbawiona możliwości dalszego kierowania festiwalem.

„Nowe Bayreuth”

W 1951 roku kierownictwo Festiwalu objęli synowie Winifred – Wieland i Wolfgang Wagner, rozpoczynając nowy etap w historii Bayreuth, określany mianem „Nowego Bayreuth”. Ponowne otwarcie wydarzenia nastąpiło 29 lipca 1951 roku. Uroczystości zainaugurowało wykonanie IX Symfonii Ludwiga van Beethovena pod batutą Wilhelma Furtwänglera, a pierwszym dziełem scenicznym był „Parsifal” w reżyserii Wielanda Wagnera i pod kierownictwem muzycznym Hansa Knappertsbuscha.

Wieland Wagner odrzucił dominującą przed wojną estetykę historycznych inscenizacji, zastępując ją ascetyczną scenografią, symbolicznym wykorzystaniem światła i uproszczonym ruchem scenicznym. Jego koncepcja zakładała odejście od dosłownej ilustracji świata przedstawionego na rzecz skupienia się na psychologii postaci i uniwersalnym wymiarze dramatów ojca. Reformy początkowo spotkały się z krytyką części publiczności, jednak z czasem zostały uznane za jedno z najważniejszych osiągnięć współczesnej reżyserii operowej i wywarły ogromny wpływ na rozwój teatru muzycznego XX wieku.

Epoka odważnych interpretacji

Po śmierci Wielanda Wagnera w 1966 roku pełną odpowiedzialność za funkcjonowanie Festiwalu przejął jego brat, Wolfgang, który kierował Bayreuth przez ponad cztery dekady, aż do 2008 roku. Podczas jego kadencji Festiwal stał się miejscem odważnych eksperymentów reżyserskich, otwierając się na nowe sposoby interpretacji twórczości Wagnera. Przełomowym wydarzeniem była premiera nowej inscenizacji „Pierścienia Nibelunga” przygotowana przez Patrice’a Chéreau w 1976 roku z okazji stulecia Festiwalu. Reżyser przeniósł akcję tetralogii w realia rewolucji przemysłowej, odczytując dzieło jako opowieść o władzy i konfliktach społecznych. Spektakl, który początkowo wywołał kontrowersje, jest dziś uznawany za jedną z najważniejszych realizacji operowych XX wieku.

W 2008 roku Wolfgang Wagner zrezygnował z kierowania Festiwalem i przekazał zarządzanie swoim córkom – Katharinie Wagner i Evie Wagner-Pasquier. Pierwsza skoncentrowała się na programie artystycznym i działalności reżyserskiej, druga odpowiadała za kwestie organizacyjne. W 2015 roku Eva zrezygnowała z pełnionej funkcji, przekazując kierownictwo Katharinie.

Jubileusz 150-lecia: sztuczna inteligencja i pierwszy „Rienzi”

Tegoroczna edycja Festiwalu w Bayreuth ma szczególny charakter ze względu na jubileusz 150-lecia jego istnienia (1876-2026). Inaugurację uświetniło wykonanie IX Symfonii Ludwiga van Beethovena pod batutą Christiana Thielemanna.

Największe emocje wzbudziła nowa inscenizacja „Pierścienia Nibelunga”, zatytułowana „Ring 10010110”. Za jej koncepcję odpowiadają Marcus Lobbes i Nils Corte, przy współpracy dramaturgicznej Andriego Hardmeiera. Twórcy wykorzystali sztuczną inteligencję do generowania projekcji wizualnych, zmieniających się w czasie rzeczywistym. System opiera się na analizie obszernego archiwum materiałów związanych z wcześniejszymi realizacjami tetralogii. Produkcja spotkała się z chłodnym przyjęciem publiczności – premierowe spektakle zostały wygwizdane i wybuczane. Krytycy zwracali uwagę, że dynamiczne obrazy często odciągają uwagę od muzyki, a projekcjom brakuje spójnej narracji. Kierownictwo muzyczne objął Christian Thielemann.

Drugim ważnym wydarzeniem jubileuszowej edycji było pierwsze w historii Festiwalu wystawienie opery „Rienzi”. Reżyserki Alexandra Szemerédy i Magdolna Parditka przeniosły historię rzymskiego trybuna Cola Rienziego w przestrzeń współczesnej polityki medialnej. Zamiast średniowiecznego Rzymu widz ogląda świat współczesnych kampanii wyborczych, publicznych spektakli władzy i manipulacji. Od strony muzycznej produkcję przygotowała Nathalie Stutzmann, a tytułową partię wykonał Andreas Schager. Jubileuszowy program uzupełniły wznowienia „Parsifala” i „Holendra tułacza”, a także koncerty plenerowe, wydarzenia edukacyjne i spotkania poświęcone twórczości Wagnera.

Polacy na Zielonym Wzgórzu

W ostatnich latach polscy artyści coraz częściej pojawiają się w obsadach festiwalowych spektakli. W 2018 roku Piotr Beczała i Tomasz Konieczny zadebiutowali na Zielonym Wzgórzu w nowej inscenizacji „Lohengrina” w reżyserii Yuvala Sharona. Beczała powracał następnie do roli Lohengrina w latach 2019 i 2025, a w 2027 roku zaśpiewa tytułową rolę „Parsifala”. Z kolei Konieczny występował w roli hrabiego Telramunda w 2019 roku, a w latach 2021-2025 wcielał się w role Wotana i Wędrowca w „Pierścieniu Nibelunga” oraz w tytułową postać „Holendra tułacza”. Od 2024 roku w festiwalowych spektaklach regularnie występuje również mezzosopranistka Natalia Skrycka, która wykonuje partie Drugiego Giermka i jednej z Dziewcząt-Kwiatów w „Parsifalu” oraz Wellgundy i Rossweissy w „Pierścieniu Nibelunga”.

Nawiązaniem do 150. rocznicy prapremiery „Pierścienia Nibelunga” było wystawienie „Walkirii” w Operze Leśnej w Sopocie w ramach 4. edycji Baltic Opera Festival. Zaprezentowano inscenizację Johna Fulljamesa, powstałą w koprodukcji z Royal Danish Theatre i Greek National Opera. Rozszerzoną o muzyków Orkiestry Symfonicznej Lwowskiej Filharmonii Narodowej im. Myrosława Skoryka, Orkiestrę Opery Bałtyckiej w Gdańsku poprowadził niemiecki dyrygent Axel Kober. W międzynarodowej obsadzie znaleźli się m.in. Izabela Matuła (Zyglinda), Stanislas de Barbeyrac (Zygmunt), Stéphanie Müther (Brunhilda), Tomasz Konieczny (Wotan), René Pape (Hunding) i Małgorzata Walewska (Fryka).

Przyszłość Bayreuth

Bayreuther Festspiele od półtora wieku przechodzi przez kolejne kryzysy – finansowe, polityczne, estetyczne i ideowe – za każdym razem wychodząc z nich w zmienionej formie. Jubileusz skłania do refleksji nad przyszłością wydarzenia. Organizatorzy nie ukrywają, że utrzymanie dotychczasowej skali Festiwalu staje się coraz większym wyzwaniem. Rosnące koszty organizacji, zmieniające się modele finansowania kultury i nowe oczekiwania publiczności wymagają poszukiwania nowych rozwiązań. Historia Bayreuth pokazuje jednak, że jego największą siłą zawsze była zdolność do przemiany – dostosowywania się do zmieniających się warunków społecznych, politycznych i kulturowych przy zachowaniu własnej tożsamości. Być może właśnie ta umiejętność zdecyduje o przyszłości Festiwalu w kolejnych dekadach.