Za dziećmi na koniec świata. „Matki Chersonia” w Operze Narodowej

W „Matkach Chersonia” najwięcej emocji niosą głosy. Izabela Matuła, Kamila Dutkowska i Małgorzata Walewska tworzą przejmujące portrety kobiet walczących o odzyskanie dzieci uprowadzonych przez Rosjan. Opera Maxima Kolomiietsa ma muzyczną siłę, piękne partie wokalne i temat, wobec którego trudno pozostać obojętnym. Warszawski spektakl nie zawsze jednak dorównuje temperaturze opowiadanej historii: przytłacza obrazem, miejscami nuży, a prowadzeniu orkiestry brakuje ostrzejszych kontrastów.

Zamówione wspólnie przez warszawski teatr i Metropolitan Opera dzieło jest kolejnym wyrazem wsparcia obu instytucji dla Ukrainy. Z tej samej solidarności wyrosła Ukrainian Freedom Orchestra, przy współpracy Petera Gelba i Waldemara Dąbrowskiego. Zespół, łączący muzyków pracujących w Ukrainie, uchodźców i artystów ukraińskiej diaspory, w 2026 roku po raz piąty rozpoczął tournée w Warszawie. Jego bronią pozostaje sztuka. Sercem przedsięwzięcia jest Keri-Lynn Wilson, kanadyjska dyrygentka o ukraińskich korzeniach, prywatnie żona Gelba. Nawet jeśli tego rodzaju inicjatywy mają również wymiar wizerunkowy i marketingowy, nie umniejsza to ich znaczenia ani dobra, które przynoszą. Ale osobną sprawą pozostaje ocena ich artystycznych efektów.

Wobec tragedii opowiedzianej w „Matkach Chersonia” uwagi o brzmieniu orkiestry, tempie narracji czy urodzie głosów mogą wydawać się drugorzędne. Porwania ukraińskich dzieci, rozpacz ich rodzin i bezwzględność rosyjskiej machiny przemocy skupiają uwagę przede wszystkim na ludzkim cierpieniu. Jednak szlachetność intencji nie zastąpi muzyki ani teatru.

Wojna zmienia mapę

Opera od dawna przygląda się przemocy, władzy i społecznym podziałom. Dzisiejsze zamówienia kompozytorskie coraz częściej jednak reagują na doświadczenia, które znamy z codziennych wiadomości. Wojna, samotność, technologia: opera szuka języka dla współczesności, a przy okazji także nowych odbiorców. Fascynującym świadectwem naszych czasów, że poszukiwania „zwierciadła rzeczywistości” mają miejsce także w operze, nie tylko filmie, literaturze, czy tetrze dramatycznym. Ale o dalszym życiu utworu rozstrzygają siła postaci, jakość libretta i partytury.

„Matki Chersonia” w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej © Krzysztof Bieliński
„Matki Chersonia” w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej © Krzysztof Bieliński

To trzecia opera Maxima Kolomiietsa, ukraińskiego kompozytora i oboisty, absolwenta Narodowej Akademii Muzyki Ukrainy w Kijowie. Twórca działa również na polu elektroniki jako InnerLicht, swobodnie poruszając się między różnymi sposobami organizowania dźwięku.  

Autorem libretta jest amerykański dramatopisarz George Brant, który na potrzeby operalizacji „Grounded” opracował również własną sztukę. W „Matkach Chersonia” punktem wyjścia stały się prawdziwe historie kobiet próbujących odzyskać dzieci wywiezione pod pozorem wakacyjnego wypoczynku na okupowany Krym. Bliski geograficznie cel okazuje się niemal niedostępny. Wojna zmienia mapę, a urzędnicza procedura staje się kolejnym narzędziem przemocy.

„Matki Chersonia” w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej © Krzysztof Bieliński
„Matki Chersonia” w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej © Krzysztof Bieliński

Otrzymujemy ciąg obrazów, swoistych scen lirycznych, przywodzących na myśl „Cyganerię” czy „Eugeniusza Oniegina”. Oddech od tragedii przynoszą, niczym w ultradramatycznej „Mocy przeznaczenia” fragmenty komediowe, jak np. miłość Olhy i Kierowcy Autobusu. Całość jest dobrze pomyślana, choć nie zawsze dostatecznie zwięzła — zwłaszcza w drugim akcie narracja nadmiernie się rozciąga.

Nie w pełni przekonuje mnie natomiast sposób, w jaki angielszczyzna łączy się tu z muzyką. Słowa brzmią chwilami twardo, mało śpiewnie. Zastrzeżenie dotyczy ich osadzenia w tej konkretnej partyturze, nie zaś samego języka, który ma przecież bogatą tradycję operową. Zastanawiałem się, czy ukraiński nie nadałby tej opowieści większej naturalności i emocjonalności, także jeśli chodzi o frazę.  

Partytura silniejsza od batuty

Ale ostatecznie w operze najważniejsza jest muzyka, bo nawet najważniejszy temat i najbardziej sugestywny obraz potrzebuje partytury, która nada im własne życie. Kolomiiets pod tym względem ma wiele do powiedzenia. Jego muzyka jest przystępna, często melodyjna, wyraźnie ciążąca ku tonalności, są tu odległe skojarzenia z Beethovenem i Mahlerem, ale także dramatyczna ostrość Szostakowicza czy ekspresjonistyczne napięcie Schönberga. To nie jest jednak kolekcja zapożyczeń. Kompozytor buduje spójny świat, w którym śpiew pozostaje istotnym narzędziem wyrazu. Pięknie działa obecność bandury, na której gra Volodymyr Voyt. Ten tradycyjny ukraiński instrument strunowy szarpany, łączący cechy lutni i cytry, wnosi do partytury rozpoznawalną barwę i kulturową tożsamość narodową.

Z lewej: Adrian Domarecki (Kostia) i Tadeusz Szlenkier (Kierownik obozu) © Krzysztof Bieliński
Z lewej: Adrian Domarecki (Kostia) i Tadeusz Szlenkier (Kierownik obozu) © Krzysztof Bieliński

Tym bardziej rozczarowuje interpretacja Keri-Lynn Wilson, która nie wydobyła z partytury dostatecznej siły dramatycznej. Dyrygentka nie zbudowała wyrazistych kontrastów, kulminacjom zabrakło impetu, a frazom — zdecydowanego wyczucia dramaturgicznych proporcji. Pod jej batutą orkiestra brzmiała często mgliście i bezbarwnie, daleko od wyrazistości, którą ten sam zespół zachwycał w „Pasażerce” czy „Czarnej masce”. Piękno poszczególnych fragmentów przebijało się mimo tych ograniczeń, lecz znaczna część dramatycznego potencjału muzyki pozostała niewykorzystana.

Głosy, które zostają

Najpełniej wydobywali ją soliści. Kolomiiets doskonale czuje głos i wie, jak wyposażyć postać w muzykę. Trzy główne bohaterki mają rozbudowane, popisowe i wymagające partie. Izabela Matuła jest znakomitą Kateryną. Zachowuje urodę w całej skali, również wtedy, gdy artystka nadaje mu największą siłę wyrazu. Potrafi wznieść się na poziom intensywnego teatru wokalnego: emocja ma tu ciężar, a głos nie traci piękna. W jej kreacji rozpacz i determinacja wynikają ze sposobu prowadzenia muzyki, dlatego działają tak mocno.

Hanna Sosnowska-Bill (Lilia) i Izabela Matuła (Kateryna) © Krzysztof Bieliński
Hanna Sosnowska-Bill (Lilia) i Izabela Matuła (Kateryna) © Krzysztof Bieliński

Równie ciekawą rolę tworzy Kamila Dutkowska jako Dasza. Słodycz lirycznego sopranu łączy ze świetną kontrolą oddechu i wyczuciem dramatycznego sensu. Po tytułowej „Julietcie” Martinů we Wrocławiu to kolejna znakomita kreacja tej artystki w repertuarze XX i XXI wieku, potwierdzająca, jak ciekawie rozwija się jej sceniczna osobowość.

Małgorzata Walewska jako Olha wzrusza, powściągając swój sceniczny temperament i nadając mu bardziej skupiony wyraz. Choć chwilami jej ekspresja pozostaje bardzo intensywna, artystka przekonuje ciepłem i czułością, tworząc wyrazistą, wzruszającą bohaterkę i wielbiciele artystki mogą być szczęśliwi. Zresztą sama partia mogłaby stać się marzeniem wielu dramatycznych mezzosopranów. Ciekawie napisane są także partie córek: Hanna Sosnowska-Bill (Lilia) i Weronika Wojtkowska (Ołena) przekonująco wcielają się w role porwanych nastolatek.

Nawet mniejsze postacie otrzymują wyraziście napisane epizody i popisowe sceny. Świetni są Tadeusz Szlenkier jako Kierownik Obozu i Andrei Bondarenko jako Witalij, a szczególnie zapada w pamięć Ólafur Sigurdarson w roli Kierowcy Autobusu. Adrian Domarecki wiarygodnie tworzy Kostię, chłopca poddanego rosyjskiej indoktrynacji. To jedna z bardziej niepokojących postaci: pokazuje, jak głęboko propaganda potrafi ingerować w myślenie dziecka. Bardzo dobrze wypadają także Tomasz Rak jako Organizator Misji Ratunkowej i Elissa Pfaender jako zdradziecka nauczycielka Tetiana Borysowa. Pojawienie się Marii w wykonaniu Katarzyny Wietrzny wywołuje sceniczny dreszcz, choć sam śpiew rozczarowuje zbyt ostrym brzmieniem.

Ólafur Sigurdarson (Kierowca Autobusu) © Krzysztof Bieliński
Ólafur Sigurdarson (Kierowca Autobusu) © Krzysztof Bieliński

Przytłaczający obraz wojny

Inscenizacja Barbary Wysockiej przytłacza. Można zrozumieć tę decyzję: świat przedstawiony ma odbierać poczucie bezpieczeństwa, a dokumentalny materiał przypominać, że historia wciąż trwa. Projekcje Wysockiej i Artura Sienickiego współtworzą opresyjną atmosferę. Z czasem jednak ciężar obrazu zaczyna spowalniać przedstawienie. Choć są przy tym rozwiązania znakomite, zwłaszcza sceny w obozie i podróż autobusem. Duża w tym zasługa scenografii Barbary Hanickiej, kostiumów Julii Kornackiej i świateł Marca Heinza.

Nowojorska premiera została zapowiedziana na kwiecień 2028 roku, z Aleksandrą Kurzak wśród wykonawczyń głównych partii. Ciekaw jestem, jak przedstawienie wybrzmi w Metropolitan Opera i czy do tego czasu ulegnie zmianom. Losy wcześniejszych koprodukcji obu teatrów, choćby „Mocy przeznaczenia” Mariusza Trelińskiego, pokazały, że wersja znana z Warszawy nie musi być ostateczna.

„Matki Chersonia” w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej © Krzysztof Bieliński
„Matki Chersonia” w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej © Krzysztof Bieliński

Dobrze, że dzięki ARTE i TVP Kultura spektakl dotarł także do szerzej publiczności, szkoda że nagranie udostępniono na tak krótko — ta opera zasługuje na szerszy i trwalszy obieg. O jej miejscu w repertuarze zdecydują kolejne realizacje. Już dziś jednak Kolomiiets pokazał, że współczesna opera może podejmować najboleśniejsze tematy, nie rezygnując z piękna śpiewu. „Matki Chersonia” pozostają ważnym przeżyciem, a głosy ich bohaterek wybrzmiewają długo po zakończeniu spektaklu.

Jeśli cenisz nasze treści, możesz wesprzeć ORFEO symboliczną kawą ☕

☕ Postaw kawę
reklamaspot_img
reklamaspot_img
reklamaspot_img
reklamaspot_img
reklamaspot_img

Również popularne