„Mazowsze” z chochołem nie zatańczy. „Wesele polskie” pełne nadziei

Jerzy Waldorff nazwał „Mazowsze” „perłą w koronie Rzeczypospolitej” i trudno o trafniejsze określenie zespołu, który od ponad 75 lat pokazuje światu piękno polskich pieśni, tańców i strojów. Nazwa odsyła do jednego regionu, ale artystyczna mapa „Mazowsza” dawno objęła znacznie większy obszar. To cały świat regionalnych odmienności, przeniesiony na profesjonalną scenę i poddany muzycznej oraz choreograficznej stylizacji. I jak się okazuje, ciągle poszukujący nowych środków wyrazu – nieustannie koncertując poszerza repertuar i stawia sobie nowe zadania. Najnowsza produkcja „Mazowszem malowane – Wesele polskie” jest przedsięwzięciem ambitnym, pokazuje zespół, który chce i potrafi iść dalej.

Paradoksalnie to „Mazowsze” tym razem bardzo krakowskie. Wynika to oczywiście z wyboru dramatu Stanisława Wyspiańskiego, jego bohaterów i miejsca, z którego wyrasta opowieść. Scenografia i kostiumy Rafała Orłowskiego przywołują świat początku XX wieku, a bogactwo krakowskich strojów każe raz jeszcze pomyśleć o tym, jak niezwykłą kulturę ludową odziedziczyliśmy.

„Mazowszem malowane – Wesele polskie” © materiały „Mazowsza” (K. Sitkowski, A. Walczewska, K. Machura)
„Mazowszem malowane – Wesele polskie” © materiały „Mazowsza” (K. Sitkowski, A. Walczewska, K. Machura)

Żałuję, że nie jestem jej znawcą. Stroje łowickie, kurpiowskie, opoczyńskie, krakowskie czy podhalańskie różnią się przecież tak wyraźnie, a każdy z tych światów ma własne wzory, kolory i obyczaje. W XIX wieku z ogromną cierpliwością dokumentował je Oskar Kolberg. Później Tadeusz Sygietyński i Mira Zimińska-Sygietyńska stworzyli z regionalnych tradycji podstawę artystycznego języka „Mazowsza”. Działali inaczej niż etnograf, ale także ocalali pieśni, tańce i stroje od zapomnienia, nadając im sceniczne życie.

Mam jednak poczucie, że w Polsce folklor zbyt często oglądamy jak coś odświętnego, trochę egzotycznego, wyjętego z codzienności. Uznajemy go za część narodowej tożsamości, lecz rzadko dopuszczamy do własnej przestrzeni, nawet tej świątecznej. Pamiętam pobyty w Tyrolu, gdzie ludzie z dumą i radością nosili regionalne stroje, szczycili się miejscową kuchnią, śpiewem i obyczajem. Podobne przywiązanie widziałem w Bawarii i innych częściach świata. W Polsce również istnieją regiony pielęgnujące takie więzi, ale poza nimi tradycja często pozostaje czymś do obejrzenia na scenie. A przecież nasze stroje potrafią zdumiewać wyrafinowaniem i bogactwem zdobień, o wiele bardziej niż np. te bawarskie.

Samo „Wesele” nie przestaje fascynować. Małżeństwo Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną, które stało się inspiracją dla Wyspiańskiego, przekraczało ówczesne granice obyczajowe. W dramacie oprócz dynamicznej akcji mamy także politykę, narodowe rozrachunki, metafizykę i romantyczne dziedzictwo. Rozmowy, które zaczynają się przy weselnym stole, prowadzą ku pytaniom znacznie trudniejszym niż to, czy inteligent i chłop potrafią się porozumieć. Historia wchodzi między bawiących się ludzi, upomina się o pamięć i ujawnia to, czego na co dzień nie chce się dostrzec.

„Mazowszem malowane – Wesele polskie” © materiały „Mazowsza” (K. Sitkowski, A. Walczewska, K. Machura)
„Mazowszem malowane – Wesele polskie” © materiały „Mazowsza” (K. Sitkowski, A. Walczewska, K. Machura)

Zbigniew Kułagowski, autor adaptacji i reżyser przedstawienia, zaproponował wizję spójną, klasyczną i bardzo czytelną. Wyraźniej poza historyczny kostium wychodzi znakomita scena zjaw i upiorów. Pojawiają się w niej żołnierze z różnych okresów polskich walk. Pomieszanie czasów ma sens, bo przypomina, jak wiele kolejnych pokoleń dopisywało własne doświadczenia do tej samej opowieści o wolności.

Przyznaję jednak, że spodziewałem się widowiska z silniejszą przewagą muzyki i tańca. Tymczasem otrzymałem przedstawienie wyraźnie teatralne, w którym mówiony tekst zajmuje bardzo dużo miejsca. Największym zaskoczeniem okazało się właśnie aktorstwo członków „Mazowsza”. Świetna dykcja, naturalne prowadzenie frazy i pewność sceniczna sprawiały, że kwestie Wyspiańskiego brzmiały swobodnie i zrozumiale.

„Mazowszem malowane – Wesele polskie” © materiały „Mazowsza” (K. Sitkowski, A. Walczewska, K. Machura)
„Mazowszem malowane – Wesele polskie” © materiały „Mazowsza” (K. Sitkowski, A. Walczewska, K. Machura)

Precyzja ruchu i tańca była znakomita. Choreografia Jarosława Stańka pozwalała docenić zarówno sprawność poszczególnych wykonawców, jak i dyscyplinę całej grupy. Rozmach scen zbiorowych nie odbierał im czytelności. Właśnie w takich momentach najpełniej odczuwałem przyjemność obcowania z „Mazowszem”: z jego energią, swobodą i umiejętnością zagospodarowania dużej sceny.

Osobną radość przyniosła muzyka Feliksa Nowowiejskiego. To kompozytor obecny w naszej pamięci, ale zdecydowanie zbyt rzadko obecny w repertuarze. „Malowanki ludowe” mają w sobie bogactwo, które zasługuje na częstsze spotkania z publicznością. Kujawiaki, krakowiaki i oberki otrzymują tu atrakcyjną szatę orkiestrową, a ludowe inspiracje rozwijają się w rozległą opowieść muzyczną. W połączeniu z możliwościami „Mazowsza” okazują się materiałem wymarzonym. Wyspiański poszerza tę opowieść o historyczny i filozoficzny wymiar polskości, a muzyka daje jego słowom oddech i emocjonalną przestrzeń.

Jak mówił mi Jacek Boniecki w rozmowie dla ORFEO, chodziło o „wzajemne przenikanie się muzyki i literatury”. . Do „Malowanek ludowych” dołączono także fragmenty baletu „Król wichrów”, istotne dla dramaturgii i zakończenia. O tym połączeniu pisaliśmy już przed premierą, ale dopiero w teatrze można w pełni ocenić jego siłę.

Boniecki to wspaniały, uważny dyrygent, który wydobywał z partytury barwne ludowe obrazy, prowadził muzykę szeroko, z rozmachem i wyczuciem jej tanecznego pulsu. Orkiestra odpowiadała mu pełnym, pięknym brzmieniem. Było w tej interpretacji miejsce na rozlewność melodii i na energię rytmu. Tytułowe „Mazowszem malowane” zyskiwało dzięki temu bardzo konkretny sens: muzyka rzeczywiście malowała sceniczne światy.

Jacek Boniecki  © materiały „Mazowsza” (K. Sitkowski, A. Walczewska, K. Machura)
Jacek Boniecki © materiały „Mazowsza” (K. Sitkowski, A. Walczewska, K. Machura)

Tym bardziej szkoda, że pełną przyjemność słuchania zakłócało nagłośnienie. To element wymagający poprawy. Rozumiem potrzebę zachowania czytelności słowa przy tak dużej obsadzie i rozbudowanej warstwie muzycznej, ale przy tej klasie wykonania realizacja dźwięku powinna pomagać zachować jego urodę.

Najważniejsza polemika z Wyspiańskim przychodzi w finale. Nie ma chocholego tańca i zamknięcia bohaterów w obrazie zbiorowej niemocy. Twórcy wybierają nadzieję. Można zastanawiać się, ile zmienia to w wymowie dramatu, ale w tym przedstawieniu rozumiem tę decyzję. „Mazowsze” chce pozostawić publiczność z przekonaniem, że wspólne działanie jest możliwe i że przyszłość pozostaje otwarta. Czytam właśnie najnowszą powieść Olgi Tokarczuk, „Świata jest za dużo”. Zatrzymała mnie w niej myśl, że szczęścia i nadziei warto szukać, kierując wzrok ku przyszłości, zamiast nieustannie wracać do tego, co minęło. Przywołuję jej sens, bo dobrze oddaje moje odczucia po tym wieczorze. Pamięć jest potrzebna, ale przecież także po to, by móc budować coś dalej.

„Mazowszem malowane – Wesele polskie” © materiały „Mazowsza” (K. Sitkowski, A. Walczewska, K. Machura)
„Mazowszem malowane – Wesele polskie” © materiały „Mazowsza” (K. Sitkowski, A. Walczewska, K. Machura)

Opera jest żywiołem: rozmowa z Adamem Banaszakiem, dyrektorem Teatru Wielkiego w Poznaniu

Tomasz Pasternak: Poznań jest dla Pana miejscem szczególnym, bo właśnie tutaj narodziła się Pana miłość do opery? 

Adam Banaszak: Trzeci balkon, szósty rząd Opery Poznańskiej był przez długi czas miejscem dla mnie wyjątkowym. Mając kilkanaście lat, napisałem list do ówczesnego dyrektora Teatru Wielkiego w Poznaniu, Sławomira Pietrasa, z prośbą, żeby bilety na tak zwaną jaskółkę kosztowały złotówkę. Ku mojemu zaskoczeniu dyrektor przychylił się do mojej prośby, dzięki czemu spędzałem tu właściwie każdy wieczór, podziwiając artystów, chór, orkiestrę i balet. Zobaczyłem dziesiątki, jeśli nie setki spektakli. Jedną z pierwszych decyzji, które podjąłem jako dyrektor, było obniżenie cen biletów na te miejsca do symbolicznej złotówki, przy jednoczesnym podwyższeniu cen biletów w loży dyrektorskiej. Tak właśnie widzę teatr operowy: jako miejsce zarówno dla tych, dla których opera jest pasją, codzienną potrzebą i wielką miłością, jak i dla tych, którzy postrzegają ją jako synonim prestiżu i chcą zapłacić więcej.

Często mówi się: „dyrygent operowy” albo „dyrygent symfoniczny”. Czy rzeczywiście istnieje między tymi dziedzinami aż tak duża różnica? Co daje opera, czego nie daje symfonika?

To dwie różne dyscypliny. Tak jak bieg przez płotki, sprint i maraton – teoretycznie zawsze jest to bieganie, a jednak są to całkowicie różne konkurencje. Wyjątkami są dyrygenci, którzy równie wiele osiągają w operze, jak i w symfonice. W mojej ocenie łatwiej jest przejść od opery w stronę symfoniki niż odwrotnie. Opera łączy w sobie wiele sztuk, jest niezwykle skomplikowanym gatunkiem, wymaga ogromnej wiedzy i doświadczenia. Miałem to szczęście i przywilej, że moją dyrygencką drogę zacząłem jako kierownik muzyczny w teatrze muzycznym i operetkowym, później w operze byłem asystentem dyrygenta, dyrygentem, kierownikiem muzycznym i dyrektorem artystycznym. Przy kilkudziesięciu premierach najpierw asystowałem, kolejne kilkadziesiąt przygotowałem sam.

Adam Banaszak © Michał Heller | Opera i Filharmonia Podlaska
Adam Banaszak © Michał Heller | Opera i Filharmonia Podlaska

Można to porównać do zdobywania licencji pilota. Nie dostaje się jej od razu. Najpierw trzeba wylatać odpowiednią liczbę godzin: w dobrych i złych warunkach atmosferycznych, za dnia, nocą, czasem przy awarii silnika. Mówię pół żartem, pół serio, ale problem jest poważny i złożony.

A dlaczego opera?
Bo jest żywiołem. Przy całym moim ogromnym szacunku do repertuaru symfonicznego wydaje mi się, że dyrygent operowy w znacznie większym stopniu poskramia żywioły. Jest to niezwykle wymagające i wyjątkowo piękne. Budowanie sumy tych doświadczeń wydaje mi się niezbędne, szczególnie kiedy zostaje się dyrektorem teatru operowego. 

Nigdy wcześniej nie dyrygowałem w Teatrze Wielkim w Poznaniu, mimo że moja droga zawodowa prowadziła przez większość polskich scen operowych. To niezwykły zaszczyt spotkać się zespołami poznańskiej Opery w nowej roli, a jednocześnie znać je bardzo dobrze jako ich wierny przyjaciel i słuchacz. 

To bardzo trudna rola szefa: stworzyć warunki, w których tak ogromna instytucja działa jako jeden zespół. Jaki model zarządzania jest Panu najbliższy?
Zmienia się koncepcja zarządzania teatrem operowym. Mimo że jego struktura jest bardzo hierarchiczna, odchodzi się od modelu autorytarnego – i słusznie – w stronę modelu primus inter pares. Bardzo dużo wymagam od siebie, ale równie wiele oczekuję od swoich współpracowników. Opera jest sztuką wspólnego działania. W teatrze operowym sukces można odnieść wyłącznie wtedy, kiedy pracuje się zespołowo.
Jaka idea będzie Panu przyświecać w zarządzaniu sceną pod Pegazem?
Jednym z podstawowych warunków funkcjonowania teatru na wysokim poziomie jest zapewnienie jak najwyższej jakości artystycznej każdego spektaklu, nie tylko tych premierowych, ale również prezentowanych na co dzień. O jakości teatru świadczy bowiem przede wszystkim poziom jego codziennej działalności, a nie tylko premier. Myślę, że istotnym wyzwaniem jest zachowanie równowagi między repertuarem odwołującym się do tradycji i klasyki, wyróżniającym się rozmachem oraz twórczym dialogiem z przeszłością, a propozycjami awangardowymi, poszukującymi nowych form wyrazu i otwartymi na eksperyment. Odpowiednie proporcje powinny być widoczne zarówno w doborze tytułów, jak i współpracy z realizatorami oraz w koncepcji całego sezonu artystycznego.

A balet?

Szczególnego podkreślenia wymaga również znaczenie zespołu baletowego, którego poziom artystyczny, potencjał twórczy i wkład w kształtowanie repertuaru stanowią istotny element tożsamości Teatru Wielkiego w Poznaniu. Royal Opera House w Londynie zmieniła nazwę na Royal Ballet and Opera. W strukturze organizacyjnej powołuję nie kierownika baletu, lecz dyrektora baletu, którym została Anna Hop. Tą zmianą pragnę podkreślić, że Teatr Wielki w Poznaniu jest wspólnym domem zarówno opery, jak i ulotnej, efemerycznej sztuki tańca.

Adam Banaszak © Michał Heller | Opera i Filharmonia Podlaska
Adam Banaszak © Michał Heller | Opera i Filharmonia Podlaska

Kiedy poznamy Pana plany repertuarowe? Co przyniesie sezon artystyczny przygotowany przez Adama Banaszaka? 
Minimalnym okresem planowania w teatrze operowym nie jest rok, ale dwa lata do przodu, zatem moją autorską wizję repertuaru będzie można uczciwie ocenić dopiero w kolejnym sezonie artystycznym. Będzie to swego rodzaju zaproszenie i wstęp do tego, co zaproponujemy w następnych sezonach. Moja kadencja trwa pięć lat. To wystarczająco długo, żeby przedstawić swoje artystyczne credo. Wierzę jednak, że w najbliższych miesiącach także zaproponujemy atrakcyjne propozycje. Szczegóły zaprezentuję już wkrótce.  

Obejmuje Pan teatr po dyrekcji, podczas której bardzo dużo się wydarzyło, a Poznań mocno zaznaczył swoją obecność również za granicą. Co chciałby Pan kontynuować, a gdzie widzi Pan potrzebę zmian?

Oczywistym jest fakt, że chcę rozwijać i utrzymać to, co wartościowe i dobrze funkcjonujące. 

Powierzono mi pięcioletnią kadencję po wygranym konkursie, a mój program stał się podstawą koncepcji funkcjonowania Teatru Wielkiego w Poznaniu, a to – siłą rzeczy – wprowadza pewne zmiany i stanowi naturalny kolejny etap w historii instytucji. Podsumowując jednym zdaniem: teatr operowy i zespół baletowy, żeby trwać, muszą się rozwijać. Mam też świadomość, że każdy z nas ma poprzedników i każdy będzie miał następców.

Powiedział Pan, że ma to być ewolucja, a nie rewolucja.

Doprecyzuję: ewolucja w sensie organizacyjnym, rewolucja w sensie artystycznym. Kluczowe jest zachowanie stabilności organizacyjnej i zapewnienie zespołowi perspektywy rozwoju. Konieczna jest dobra atmosfera pracy, współpraca i właściwa organizacja wewnątrz Teatru. Druga sprawa to wyzwania finansowe, które mają bezpośrednie przełożenie na życie niemal 400 artystów i pracowników Teatru Wielkiego w Poznaniu. Wreszcie dialog, który nie jest przywilejem – jest normą. To są wewnętrzne sprawy, to specyfika naszego artystycznego domu. Dla publiczności najistotniejsze będą tytuły i sposób kształtowania repertuaru. Chciałbym, żeby był ciekawy i ekscytujący. Poza wycieczkami poza utarte szlaki repertuarowe, ważne jest, aby pielęgnować repertuarowe ABC: „Cyganerię”, „Madame Butterfly”, „Toscę”, „Nabucco”, „Traviatę”, itd.

Adam Banaszak w Filharmonii Poznańskiej © Antoni Hoffmann
Adam Banaszak w Filharmonii Poznańskiej © Antoni Hoffmann

Dla nas każdy dzień, każdy spektakl to swego rodzaju cud. Czterysta osób pracuje etatowo po to, żeby stwarzać operowe światy. Mamy tu teatr, który oprócz solistów, baletu, chóru i orkiestry posiada własne pracownie: stolarnię, ślusarnię, dekoratornię, malarnię/modelatornię oraz pracownię krawiecką, modystyczną i obuwniczą. Możemy budować te światy tak, jak poprowadzi nas wyobraźnia artystów. Doskonale zdaję sobie sprawę, z jak delikatną materią mamy do czynienia – pracujemy w dziedzinie sztuki, a ta wymaga wolności. Tę wolność trzeba jednak włożyć w pewne ramy, aby nadać jej kształt w poczuciu odpowiedzialności artystycznej, a także i bezpieczeństwa – zarówno dla naszych artystów i zespołów oraz publiczności. 

A jaki model inscenizacyjny jest Panu najbliższy? Poznań leży przecież niedaleko Berlina, który kojarzy się z bardzo radykalnym teatrem reżyserskim.

Paradoksalnie tradycją Poznania jest awangarda. Ja sam w gruncie rzeczy jestem tradycjonalistą. Bardzo lubię spektakle, nazwijmy je, kanoniczne. Dlatego właśnie otaczam się współpracownikami myślącymi dużo bardziej awangardowo niż ja.

Kluczowym wyzwaniem najbliższych pięciu lat będzie zachowanie odpowiedniej proporcji repertuarowej pomiędzy klasyką ujętą w tradycyjny sposób, potrzebami części widowni ze zgoła innymi oczekiwaniami wobec Teatru, a naszymi własnymi twórczymi poszukiwaniami.

Adam Banaszak © Karpati&Zarewicz
Adam Banaszak © Karpati&Zarewicz

A belcanto? W Polsce tego repertuaru wciąż nie ma zbyt wiele.

Bel canto jest obowiązkiem teatru operowego. Obowiązkiem i przyjemnością, natomiast żeby mogło zaistnieć, musimy być bezkompromisowi, jeśli chodzi o poziom wokalny. Teatr Wielki w Poznaniu ma własny ansambl śpiewaków. Oczywiście będzie on uzupełniany – to naturalny proces, natomiast wiem, że obecność etatowego zespołu może stać się siłą sceny pod Pegazem. 

W Poznaniu działa wiele ważnych instytucji muzycznych: Filharmonia Poznańska, Akademia Muzyczna, Teatr Muzyczny. Czy chce Pan, żeby silniej ze sobą współpracowały?

To już się dzieje. Chór Teatru Wielkiego w Poznaniu po raz pierwszy od kilkunastu lat wkrótce wystąpi na estradzie Filharmonii Poznańskiej. Na zakończenie sezonu Filharmonii Poznańskiej wykonamy wspólnie z jej orkiestrą „Harnasie”. Jeżeli chodzi o współpracę z Akademią Muzyczną to już 4 i 5 października 2026 roku wspólnie uczciliśmy Antoninę Kawecką – artystkę, która łączy obie instytucje.

Opera z definicji ma największy budynek w mieście, największy budżet i największe zespoły. Ma więc obowiązek być centrum kultury, dlatego też otwieramy się nie tylko na sztuki muzyczne, ale również na sztuki plastyczne, literaturę i film. Wierzę w efekt synergii.

Odwiedziłem naszych sąsiadów w teatrach dramatycznych – Polskim i Nowym – proponując wspólne stworzenie Poznańskiego Broadwayu, ulicy teatralnej, na której nasze repertuary mogłyby się w sobie przeglądać, a nawet wzajemnie komentować. Przykładem łączenia różnych dziedzin sztuki będzie letni festiwal poświęcony Leopoldowi Damroschowi, związanemu z Poznaniem dyrygentowi, który później zrobił wielką karierę w Stanach Zjednoczonych i był związany z Metropolitan Opera. Sięgniemy wtedy po filmy nawiązujące wprost i nieco mniej wprost do tematyki operowej, nieme filmy oparte na librettach operowych z muzyką wykonywaną na żywo, jazzowe improwizacje czy muzykę organową Pucciniego. Pokażemy, jak wiele różnych wątków może spajać opera.

Adam Banaszak © archiwum prywatne
Adam Banaszak © archiwum prywatne

Czy jako dyrektor będzie Pan często stawał za pulpitem dyrygenckim?
W Teatrze Wielkim w Poznaniu jestem dyrektorem, a nie jego pierwszym dyrygentem. Pełniąc funkcję dyrektora z pewnością wykorzystam moje doświadczenia, wiedzę i umiejętności: jako dyrygent łączę w spójną całość różne światy: solistów, chór, orkiestrę balet, technikę, pracę administrację, oczekiwania publiczności. Teraz spojrzę na to z perspektywy dyrektorskiego gabinetu. Nie porzucam jednak przecież profesji dyrygenta, którą uważam za najpiękniejszy zawód na świecie!

Dziękuję za rozmowę. I do zobaczenia w Poznaniu.
Serdecznie zapraszam.

Wieczór w kolorze namiętności. „Carmen” w Operze Śląskiej

Kiedy wracam myślami do premiery „Carmen” w Operze Śląskiej w miniony piątek 23 października 2026 roku, wciąż odczuwam zachwyt, tę prostą radość, że mogłem tam być i przeżyć coś tak pięknego. „Carmen” to przecież tak ograny tytuł we wszystkich operowych teatrach świata, że wymyślić w niej coś nowego i nie udziwnić – a bardzo tego nie lubię w operze – to jest naprawdę sztuka. Jestem widzem raczej klasycznym, więc każda taka inscenizacja cieszy mnie ogromnie. 

I tu właśnie ukłon w stronę reżysera, André Heller-Lopesa. To Brazylijczyk, którego bytomianie pamiętają jeszcze z „Rzekomej ogrodniczki” z 2018 roku, jeden z najbardziej aktywnych dziś reżyserów w Ameryce Łacińskiej. Na konferencji prasowej mówił tak prosto i mądrze: że nie interesuje go Carmen jako ofiara, a Don José jako zabójca. Interesuje go wolna wola. I to czuć było na scenie. Jego Carmen jest bohaterką odważną i świadomą własnych wyborów – podejmuje ryzyko, znając jego cenę, i pozostaje wierna sobie aż do końca. A Don José to jej przeciwieństwo – człowiek uwikłany w schematy, w mundur, w powinność. Heller-Lopes osadził ten dramat w rytmie pór roku i przesunął go do lat 30. XX wieku, do świata pełnego kolorów i namiętności, ale nie wywrócił Sewilli do góry nogami. Została klasyczna Sewilla, klasyczna opowieść.

Anna Borucka (Carmen) i Łukasz Zalęski (Don José) © Krzysztof Bieliński
Anna Borucka (Carmen) i Łukasz Zalęski (Don José) © Krzysztof Bieliński

Muzyka, głosy i kolory sceny pochłonęły mnie bez reszty. Z każdą kolejną chwilą coraz mniej myślałem o świecie poza teatrem. Chciałem tylko słuchać i patrzeć — i żeby ten wieczór nie kończył się zbyt szybko. Dzięki temu, iż dane mi było uczestniczyć w konferencji prasowej kilka dni wcześniej, wiedziałem, czego mogę się spodziewać. Ale ostateczny efekt i tak przerósł moje oczekiwania. Zaraz po podniesieniu kurtyny zrobiło się niezwykle barwnie i radośnie. Ze sceny tętnił karnawał i feeria barw.

Scenografia Renato Theobaldo – to jest klasyka w najlepszym znaczeniu. Piękna, bogata, dająca przestrzeń. Nie zagraca sceny, tylko ją otwiera. Kostiumy Sofii Di Nunzio (z pomocą Aleksandry Skrzypek) nie są przebieranką – one budują charakter. Każda postać ma swój kolor, swoją fakturę. A nad wszystkim reżyseria świateł Gonzalo Córdovy – to on prowadził nas światłem od jaskrawego, południowego skwaru placu w Sewilli po mrok finału. Światło nie było dodatkiem, ono grało razem z orkiestrą. I to jak grało. W scenie wróżb, gdy Carmen dowiaduje się jak nędzny los ją czeka – światło wydobywa jej postać i podkreśla tak, że ma się wrażenie, iż cyganka pozostała sama ze swym losem. Ale wróćmy do początku.

Anna Borucka jako Carmen © Krzysztof Bieliński
Anna Borucka jako Carmen © Krzysztof Bieliński

Wszędobylskie dzieci i trzy przerażone zakonnice, próbujące ochronić je przed zgorszeniem rozpustnego szaleństwa, wnosiły w pierwszą scenę element komedii. Udział chóru dziecięcego wzbogaca to przedstawienie o ważny wymiar zbiorowy i widowiskowy. Wzmacnia kontrast między kameralnymi losami bohaterów a rytmem życia całej społeczności Sewilli. Świetnie przygotowany przez Natalię Gałązkę, zespół młodych artystów wnosi na scenę naturalność, świeżość i dodatkową energię, podkreślając zarazem rozmach inscenizacji. A jest to rozmach naprawdę wielki.

„Carmen” w Operze Śląskiej © Krzysztof Bieliński
„Carmen” w Operze Śląskiej © Krzysztof Bieliński

No i maski. Co jakiś czas na scenie pojawiały się postacie o wielkich głowach. Maski, które przybiera człowiek gdy chce nie raz ukryć własną osobowość. Jakże to prawdziwe i jak pięknie wpisuje się w myśl Heller-Lopesa o rolach, które na siebie nakładamy. I na takim tle pojawia się najpierw Micaëla – w tej roli świetna, jak zawsze, Gabriela Legun – która mimo namowy żołdaków postanawia czekać na swego José poza koszarami. Po niej dumnie pojawia się ONA. Carmen. Uwodzicielska, bezwzględna i cyniczna. A jednocześnie zmysłowa do granic. Anna Borucka jako Carmen przyciągała wzrok i uwagę wszystkich z taką siłą, że trudno było oderwać się od jej kreacji. Zachwycające jest to jak naturalnie łączyła ona śpiew ze sceniczną obecnością. Oj a było jej na scenie pełno w każdym możliwym miejscu. Słynna Habanera w jej wydaniu to ogień i zmysłowość zawarte w muzycznej hicie, tak dobrze nam przecież wszystkim znanym. Nie miałem poczucia, że oglądam jedynie wykonanie znanej partii — widziałem bohaterkę z własnym charakterem, wyrazistą i prawdziwą. Taką, jaką chciał ją widzieć Heller-Lopes.

Justyna Rapacz (Mercedes), Anna Borucka (Carmen) i Marta Huptas (Frasquita) © Krzysztof Bieliński
Justyna Rapacz (Mercedes), Anna Borucka (Carmen) i Marta Huptas (Frasquita) © Krzysztof Bieliński

Od pierwszych taktów zachwycała także orkiestra pod batutą Piotra Mazurka, która jest siłą rzeczy głównym motorem całego spektaklu. Trudno mi oddzielić wspomnienie jej brzmienia od emocji całego spektaklu. W energicznych fragmentach czułem, jak muzyka mnie porywa, a w tych delikatniejszych słuchałem z jeszcze większym skupieniem, nie chcąc uronić żadnej frazy. Urzekało mnie bogactwo barw i zespolenie z wykonawcami. Muzyka prowadziła mnie przez ten wieczór, budowała napięcie i pozwalała jeszcze mocniej odczuwać wszystko, co działo się na scenie. Od wielu lat dane mi jest obserwować grę orkiestry Opery Śląskiej i mam wrażenie ustawicznego rozwoju tegoż zespołu. Przez lata zmieniali się dyrektorzy muzyczni, a orkiestra od każdego z nich wyciągnęła dla siebie jakiś plus, stając się świetnie grającym zespołem.

Gabriela Legun (Micaëla) © Krzysztof Bieliński
Gabriela Legun (Micaëla) © Krzysztof Bieliński

Wracając wspomnieniami do tego niesamowitego wieczoru myślę o pozostałych wykonawcach. Przede wszystkim o wywołanej już wcześniej Gabrieli Legun, która – w momencie gdy piszę ten tekst – jest już w półfinale „Operaliów” w Szanghaju. Niewątpliwie jest to jedna z najlepszych polskich śpiewaczek młodego pokolenia. W partii Micaëli dotknęła natomiast tej najdelikatniejszej struny moich emocji. Jej liryzm i subtelność sprawiały, że wsłuchiwałem się w każdy jej dźwięk jeszcze uważniej. Właśnie takie chwile cenię najbardziej: kiedy piękno głosu nie tylko budzi podziw, ale naprawdę wzrusza. No i jest jeszcze coś co wzrusza. Skromność Pani Gabrieli. To już naprawdę diva wielkiego formatu. Jednak poza sceną nie da się tego odczuć. Tam jest cichą, spokojną osobą, nie wyróżniającą się nawet strojem. Poproszona o wspólne zdjęcie uśmiecha się i z przyjemnością się zgadza. Po czym po cichu odchodzi w swoją stronę.

Łukasz Zalęski jako Don José © Krzysztof Bieliński
Łukasz Zalęski jako Don José © Krzysztof Bieliński

Łukasz Załęski w roli Don José poruszył mnie w inny, bardziej przejmujący sposób. To dobrze znany bytomskiej publiczności artysta. Bardzo wszechstronny. W jego interpretacji odnajdywałem wrażliwość, dzięki której los bohatera przestawał być dla mnie tylko operową opowieścią. Jego rozterka między byciem prawym żołnierzem, a miłością była dogłębnie przejmująca. Zaślepiony miłością do Carmen nie zauważa, jak wiele miłości ma obok w postaci Micaëli. Miota się do szaleństwa. Szczególnie mocno odbierałem jego sceniczne spotkania z Carmen. To właśnie wtedy zachwyt nad wykonaniem łączył się we mnie ze wzruszeniem, a ja zapominałem o ocenianiu i po prostu przeżywałem przedstawienie.

Stanislav Kuflyuk jako Escamillo wnosił na scenę energię, która natychmiast udzielała się wszystkim. Z przyjemnością obserwowałem jego pewność i słuchałem wyrazistego wykonania — były w tej kreacji rozmach i swoboda, które tak lubię w teatrze operowym. Aria Torreadora spotkała się oczywiście z długim aplauzem, na który zresztą całkowicie sobie zasłużył.

Anna Borucka (Carmen) i Stanisław Kuflyuk (Escamillo) © Krzysztof Bieliński
Anna Borucka (Carmen) i Stanisław Kuflyuk (Escamillo) © Krzysztof Bieliński

A do tego te kolory! Wciąż mam przed oczami barwną scenę, dekoracje i kostiumy, które z taką przyjemnością oglądałem. I rozumiem teraz, dlaczego dyrektor Łukasz Goik na konferencji mówił, że chciał „Carmen” klasycznej, z piękną scenografią i kostiumami, dającej przestrzeń muzyce i emocjom. Dokładnie taką dostaliśmy. Dzięki Theobaldo, Di Nunzio i Córdovie scenografia nie była obojętnym tłem — pomagała wejść w ten świat i zostać w nim na dobre. Wszystko współgrało ze sobą tak, że nie musiałem wybierać między słuchaniem a patrzeniem. Mogłem po prostu dać się ponieść temu spektaklowi. Ta wizualna obfitość, połączona z muzyką, sprawiła mi ogromną radość.

Najbardziej ujmuje mnie dziś to, że wspominam tę premierę jako całość: wspaniałą realizację, w której orkiestra, soliści i piękno sceny spotkały się w jednym, głęboko przeżytym przeze mnie wieczorze. To spektakl, w którym reżyseria André Heller-Lopesa, scenografia Renato Theobaldo, kostiumy Sofii Di Nunzio i światła Gonzalo Córdovy spotkały się z muzyką Bizeta pod batutą Piotra Mazurka w jedno, głęboko przeżyte przeze mnie święto teatru. Nie chcę zamykać tego wspomnienia w samych pochwałach, choć mam ich tak wiele. Chcę przede wszystkim powiedzieć, ile radości i wzruszenia dała mi ta „Carmen”. Są przedstawienia, które pamiętam, i takie, do których wracam z osobistą wdzięcznością. To należy do tych drugich. Podejrzewam, że jeszcze nie raz pojawię się na widowni by rozkoszować się tym pięknem muzyki, barw i zderzeniem ludzkich osobowości.

Diabeł w mieście mistrzów. „Faust” w Operze Krakowskiej

Diabolicznie, bo od premiery „Fausta” Charlesa Gounoda rozpoczął się nowy sezon artystyczny w Operze Krakowskiej. Michał Znaniecki – reżyser i jednocześnie scenograf najnowszej produkcji zaproponował osadzenie przedstawienia w realiach oraz inspiracjach Krakowa. Na ile udało się ową „krakowskość” uchwycić, pokazać specyfikę miasta, jego bogate tradycje kulturowe i artystyczne, zwłaszcza teatralne, do których reżyser wielokrotnie starał się odwoływać? Czy zmagający się z wypaleniem zawodowym, niemocą twórczą reżyser – Stary Faust, ma odzwierciedlenie w konkretnej osobie czy to jedynie uogólnienie?

„Faust” w Operze Krakowskiej © Andrii Kotelnikov
„Faust” w Operze Krakowskiej © Andrii Kotelnikov

Znaniecki przyzwyczaił nas już do interakcji z popkulturą, kinem oraz w pewnym sensie, także z publicznością zgromadzoną w teatrze. Nie raz w jego inscenizacjach pojawiały się cytaty np. z Felliniego, by wymienić „Don Giovanniego” sprzed kilkunastu lat także pokazanego w Krakowie. „Faust” zaczyna się nieco przydługim, prawie półgodzinnym prologiem, na dodatek mówionym, co jednak w teatrze operowym niekoniecznie się sprawdza… potem następuje uwertura, ale także nieco przyćmiona tekstem, który wciąż płynie wypowiadany przez śpiewaków – aktorów.

Niespecjalnie lubię takie ingerencje w muzyczną tkankę dzieła. Niemniej te dywagacje tekstem Goethego jak zapewnia reżyser „łączą wymiar duchowy z publicystyką, czyli z codziennym życiem autora, jego poglądami i kontekstem historycznym.” Jak wybrnąć z pułapki uciekającego czasu, dogonić marzenia o wiecznej sile młodości, w pakcie z diabłem szukać ratunku, ucieczki przed nieuchronnością przemijania? Jak zdławić ludzką pychę, pogodzić się z utratą weny, beznadzieją losu starego człowieka, artysty, który nie potrafi już tworzyć i upokorzony własną niemocą konfrontuje się z przeszłością?

Tu właśnie pojawia się gra cytatów zaczerpniętych ze słynnych krakowskich przedstawień, które weszły do historii i kanonu teatru, wciąż żyją w świadomości widzów, krytyków, aktorów oraz stanowią swoistą bazę dla współczesnych twórców. Swinarski, Kantor, Wajda, Jarocki – wielcy mistrzowie. Potem Wyspiański – trochę prorok, genialny i jakże wszechstronny! Jego projekty witraży są ważnym elementem scenografii zaprojektowanej przez Znanieckiego. Zresztą akurat dzieł Wyspiańskiego w Krakowie zabraknąć po prostu nie mogło, bo tu wszystko podszyte jest „Weselem” – jeśli nie dosłownie, to w podtekście i kontekście, podświadomie i nieuchwytnie.

Rafał Siwek (Mefisto) © Andrii Kotelnikov
Rafał Siwek (Mefisto) © Andrii Kotelnikov

Obecna inscenizacja „Fausta” niewątpliwie prezentuje się nadzwyczaj efektownie. Sporo się dzieje wizualnie, obrazy przesuwają się wartko jeden po drugim. Jest popis akrobatki (Klaudia Bawer), efekty pirotechniczne, projekcje multimedialne (Karolina Jacewicz), które są integralną częścią scenografii. Mamy teatr w teatrze za sprawą wykorzystania elementów architektonicznych Teatru im. Juliusza Słowackiego – dawnej sceny Opery Krakowskiej. Pojawia się też labirynt – metafora błądzenia w poszukiwaniu… Nie zabrakło okazałego żyrandola, który musicalowo spada z sufitu. Taki swoisty miszmasz zagadek, bo i kostiumy (Małgorzata Słoniowska) zmieniają się jak w kalejdoskopie przywołując różne postaci z przeszłości krakowskiego teatru.

Na tym tle pełnym nieco cyrkowo-kabaretowych pomysłów rozgrywa się wielki dramat Małgorzaty, Fausta, Siebla, Walentego. Toczy się nierówna i niemożliwa do wygrania walka na śmierć i życie. Powraca odwieczny konflikt dobra i zła. Wszystko pod dyktando demonicznego Mefistofelesa – dyrygenta świata wydobywającego coraz to ciemniejsze zakamarki ludzkich pragnień, ambicji, mroków duszy… Mefisto Rafała Siwka skojarzył mi się z Wolandem Gustawa Holoubka w „Mistrzu i Małgorzacie”. Podobnie spokojny, oszczędny w gestach. Zdystansowany intelektualista z ironią żonglujący ludzkimi losami. Bezwzględny w swej zabawie, diabelsko okrutny w układaniu intryg. Wszechwiedzący. Potężny. Zrobi swoje i zniknie pozostawiając zgliszcza. Rafał Siwek jest jednym z filarów krakowskiej produkcji. Jego wyważona gra połączona z doskonałą techniką wokalną i piękną barwą głosu na długo zapada w pamięć.

Rafał Siwek (Mefisto), Grzegorz Rubacha (Walenty) i Adam Sobierajski (Młody Faust) © Andrii Kotelnikov
Rafał Siwek (Mefisto), Grzegorz Rubacha (Walenty) i Adam Sobierajski (Młody Faust) © Andrii Kotelnikov

Michał Znaniecki obsadził w partii Małgorzaty aż cztery bardzo różniące się od siebie śpiewaczki. W spektaklu premierowym wystąpiła Iwona Socha dysponująca bardzo ciepłym, miękkim sopranem, którym operuje z dużą pewnością. Artystka powoli wchodzi w partie nieco bardziej dojrzałych postaci, ale potrafiła urzekać dziewczęcą naiwnością i wdziękiem, zgrabnie akcentując najpierw rozpacz a potem obłąkanie Małgorzaty. Była wiarygodna i wzruszająca. Zawsze intryguje mnie klucz w obsadzie poszczególnych partii. Jak w tej samej produkcji pokazać w jednej roli całkowicie odmiennych artystów. Ten sam spektakl a przecież zupełnie inny za sprawą kolejnych śpiewaczek będących Małgorzatą. Marcelina Román, Edyta Piasecka, Paula Maciołek – każda stworzyła swoją własną bohaterkę. Wszystkie wiarygodne, prawdziwe, pełne pasji, cierpienia, bólu, nadziei, zwątpienia. Wszystkie bardzo dobre wokalnie i tak bardzo różne. To jedna z fascynujących odsłon teatru.

Iwona Socha jako Małgorzata © Andrii Kotelnikov
Iwona Socha jako Małgorzata © Andrii Kotelnikov

Bardzo ciekawą postać zbudowała Monika Korybalska jako Siebel. Jej głos ciemnieje, nabiera głębi. Gra aktorska staje się wraz z doświadczeniem scenicznym coraz bardziej swobodna. Na uwagę zasłużyła Magdalena Barylak jako Marta. Z epizodycznej roli zrobiła majstersztyk. Grzegorz Rubacha debiutował jako Walenty i był to debiut ze wszech miar udany. Michał Kutnik – Wagner jak zawsze solidny i wiarygodny. Tomasz Kuk jako Stary Faust przełamał dotychczasową sztywność aktorską, wykazał się znakomitą dykcją w kwestiach mówionych i sprawnym rzemiosłem nadając swej postaci rys prawdziwie dramatyczny, bardzo ludzki. Adam Sobierajski – Faust umiejętnie pokonywał kolejne wyzwania wokalne, aczkolwiek oczekiwałabym pogłębionej interpretacji, mniej powierzchownej gry i szerszego wejścia w rolę. Artysta, w mojej opinii, predystynowany jest do lżejszego repertuaru, w którym odnajduje się znacznie bardziej interesująco.

Monika Korybalska (Siebel) i Grzegorz Rubacha (Walenty) © Andrii Kotelnikov
Monika Korybalska (Siebel) i Grzegorz Rubacha (Walenty) © Andrii Kotelnikov

Pewnym paradoksem recenzji jest skupienie uwagi na obsadzie premierowej. Nie sposób opisać wszystkich wykonawców biorących udział w produkcji, co siłą rzeczy wydaje się daleko niesprawiedliwe. Każda rola ma zmultiplikowaną obsadę. Przygotowanie spektaklu wiąże się z ogromem pracy wszystkich osób zaangażowanych w produkcję, każdego wykonawcy i realizatora. Ilekroć piszę tekst jakkolwiek ocenny, mam wrażenie, że powinnam starannie przeanalizować kreację każdego z osobna, a tak się, niestety, nie da… ot, niewdzięczna praca krytyka…

Z ogromną uwagą obserwuję rozwój zespołu baletowego Opery Krakowskiej. Na przestrzeni kilku ostatnich miesięcy nastąpił wręcz przełom w poziomie technicznym, sile wyrazu, plastyczności, ekspresji, słowem we wszystkim tym, co określa jakość prezentacji tanecznych i baletowych. Poza coraz bardziej atrakcyjną i przemyślaną choreografią, widać, że zaczynamy mówić o pełnowymiarowym zespole baletowym a nie przypadkowej grupie tancerzy. I znowu muszę podkreślić gigantyczną pracę, za którą odpowiada kierownik Zespołu Baletu Opery Krakowskiej Jacek Tyski – choreograf Fausta. Wielka scena baletowa – Noc Walpurgii wypadła nadzwyczaj intrygująco otulona mrokiem. Była subtelna, zjawiskowa, eteryczna i jakby nieuchwytna. Poprowadzona lekko, zwiewnie, bez dosadności i dosłowności.

„Faust” w Operze Krakowskiej © Andrii Kotelnikov
„Faust” w Operze Krakowskiej © Andrii Kotelnikov

Znakomicie spisała się także Orkiestra pod batutą Svetoslava Borisova. Z przyjemnością słuchałam głębokiego brzmienia, soczystej, pełnej barwy, chwilami szerokiej frazy, innym razem przechodzącej w marszowy rytm Chóru, który także wywarł znakomite wrażenie.

Michał Znaniecki wypracował własny styl, z wieloma charakterystycznymi elementami, które są obecne w większości jego operowych produkcji. Zgłębiając tajniki i zakamarki librett zgrabnie wplata cytaty, sprawia, że spektakle mienią się pomysłami, a publiczność nigdy się nie nudzi, choć jak to w sztuce każdego gatunku bywa – kocha albo nienawidzi. Najlepiej więc sprawdzić samemu wybierając się do teatru – atrakcji z pewnością nie zabraknie!

Niezapomniana Małgorzata i Desdemona. Odeszła Barbara Nieman

„Gdyby wśród miłośników sztuki operowej rozpisać ankietę na temat tego, która z polskich śpiewaczek posiada najpiękniejszy głos, z pewnością w ścisłej czołówce laureatek znalazłaby się Barbara Nieman – solistka warszawskiego Teatru Wielkiego. Natura obdarzyła ją szlachetnym w brzmieniu sopranem lirycznym, temperamentem aktorskim oraz urodą, co nie jest rzeczą bez znaczenia we współczesnym teatrze muzycznym” – pisał o artystce Bogusław Kaczyński.

Barbara Nieman – Poppea, Zdzisław Nikodem - Neron, „Koronacja Poppei” Claudia Monteverdiego (1971) © Edward Hartwig/ archiwum TW-ON
Barbara Nieman – Poppea, Zdzisław Nikodem – Neron, „Koronacja Poppei” Claudia Monteverdiego (1971) © Edward Hartwig/ archiwum TW-ON

Barbara Nieman urodziła się w Grodnie, a dzieciństwo spędziła w Landwarowie koło Wilna. Naukę śpiewu rozpoczęła w średniej szkole muzycznej w Olsztynie pod kierunkiem Marii Stankowej. Następnie podjęła studia w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Warszawie, w klasie śpiewu Ady Sari, które ukończyła z wyróżnieniem w 1959 roku. Swoje umiejętności wokalne doskonaliła później w mediolańskiej La Scali. Była laureatką II nagrody na Konkursie Wokalnym w Tuluzie (1964) oraz laureatką wyróżnienia na Międzynarodowym Konkursie Śpiewaczym w Wiedniu (1961).

Barbara Nieman – Poppea, Wanda Bargiełowska-Kutkowska - Emilia, „Otello” Giuseppe Verdiego (1969) © Edward Hartwig/ archiwum TW-ON
Barbara Nieman – Poppea, Wanda Bargiełowska-Kutkowska – Emilia, „Otello” Giuseppe Verdiego (1969) © Edward Hartwig/ archiwum TW-ON

W 1959 roku została solistką Opery Warszawskiej, z którą była związana przez całą swoją karierę wokalną. Zadebiutowała w roli Zofii w „Halce” Stanisława Moniuszki, a w pierwszych sezonach występowała również jako Frasquita w „Carmen” Georges’a Bizeta, Ksenia w „Borysie Godunowie” Modesta Musorgskiego, Panna Ewa w „Hrabinie” i Hanna w „Strasznym Dworze” Moniuszki, Kapłanka w „Aidzie” i Gilda w „Rigoletcie” Giuseppe Verdiego, Diana w „Ifigenii na Taurydzie” Christopha Willibalda Glucka, Antonia w „Opowieściach Hoffmanna” Jacquesa Offenbacha oraz Donna Anna w „Don Giovannim” Wolfganga Amadeusza Mozarta.

„Rozporządzała pięknym i świetnie wykształconym głosem. Przy tym była osobą pełną uroku, tworzyła na scenie wspaniałe, wiarygodne i prawdziwe postaci” – wspominał artystkę po latach Józef Kański w audycji „Rozmowy po zmroku” na antenie Programu II Polskiego Radia.

Na scenie odbudowanego Teatru Wielkiego w Warszawie Barbara Nieman kreowała kolejne znaczące role – występowała jako Małgorzata w „Fauście” Charles’a Gounoda, Mimi w „Cyganerii” Giacoma Pucciniego, Tatiana w „Eugeniuszu Onieginie” Piotra Czajkowskiego, Hrabina w „Weselu Figara” Mozarta, Anna w „Buncie żaków” Tadeusza Szeligowskiego, Poppea w „Koronacji Poppei” Claudia Monteverdiego, Desdemona w „Otellu”, Leonora w „Trubadurze” i Alicja w „Falstaffie” Verdiego, Antygona w „Edypie” George’a Enescu oraz Neala w „Parii” i tytułowa bohaterka „Hrabiny” Moniuszki.

Artystka współpracowała również z Orkiestrą Polskiego Radia, którą prowadził jej mąż, Stefan Rachoń – znany dyrygent i skrzypek. Wspólnie z zespołem często występowała w repertuarze operetkowym i rozrywkowym.

Barbara Nieman – Hrabina, „Hrabina” Stanisława Moniuszki (1982) © Leon Myszkowski/ archiwum TW-ON
Barbara Nieman – Hrabina, „Hrabina” Stanisława Moniuszki (1982) © Leon Myszkowski/ archiwum TW-ON

Barbara Nieman występowała także poza granicami Polski, a jej talent wokalny mogli podziwiać melomani między innymi w Moskwie, Petersburgu, Berlinie, Madrycie, Lizbonie, Londynie, Kijowie, Brukseli, Paryżu, Wiedniu, Rzymie, Wilnie, Wiesbaden i Pradze. Występowała również na Kubie i w Meksyku, a jej zagraniczna działalność artystyczna obejmowała wiele krajów Europy i obu Ameryk.

Ze sceną warszawskiego Teatru Wielkiego pożegnała się w 1991 roku, występując w roli Rozalindy w „Zemście nietoperza” Johanna II Straussa. Wówczas poświęciła się pracy pedagogicznej. Została nauczycielką śpiewu w Państwowej Szkole Muzycznej II stopnia im. Józefa Elsnera w Warszawie, dzieląc się swoją wiedzą i doświadczeniem z kolejnymi pokoleniami adeptów sztuki wokalnej.

Bohdan Luts w Nowej Miodowej. Warszawski recital zwycięzcy Konkursu Wieniawskiego

Po konkursowych emocjach przychodzi czas na spotkania z publicznością. Jednym z przystanków na trasie Bohdana Lutsa będzie Nowa Miodowa – sala koncertowa Zespołu Państwowych Szkół Muzycznych nr 1 przy ul. Rakowieckiej 21 w Warszawie. Na recital zapraszają Fundacja Nowa Miodowa oraz ZPSM nr 1. Program wieczoru zostanie ogłoszony w późniejszym terminie.

Urodzony w 2004 roku we Lwowie Bohdan Luts już wcześniej zwrócił na siebie uwagę międzynarodowego środowiska muzycznego. W 2022 roku zdobył I nagrodę w Międzynarodowym Konkursie im. Carla Nielsena w Danii. Rok później zwyciężył w Konkursie Long-Thibaud we Francji, otrzymując również Nagrodę Publiczności, Nagrodę Krytyków Muzycznych i Nagrodę Orkiestry Gwardii Republikańskiej.

Bohdan Luts, zdobywca I nagrody 17. Międzynarodowego Konkursu Skrzypcowego im. Henryka Wieniawskiego © Bartek Barczyk
Bohdan Luts, zdobywca I nagrody 17. Międzynarodowego Konkursu Skrzypcowego im. Henryka Wieniawskiego © Bartek Barczyk

Skrzypek kształcił się w Międzynarodowej Akademii Muzycznej Menuhina w Szwajcarii pod kierunkiem Olega Kaskiva, Guillaume’a Chilemme’a i Renauda Capuçona. Obecnie studiuje w klasie Borisa Kuschnira na Uniwersytecie Muzyki i Sztuki Miasta Wiednia. Występował na festiwalach m.in. w Szwajcarii, Finlandii, Francji i we Włoszech, a jako solista współpracował z Copenhagen Philharmonic, Orchestre Philharmonique de Monte-Carlo, Łotewską Narodową Orkiestrą Symfoniczną oraz Orkiestrą Symfoniczną Filharmonii Lwowskiej.

Zwycięstwo w 17. Międzynarodowym Konkursie Skrzypcowym im. Henryka Wieniawskiego otwiera kolejny rozdział jego kariery. Warszawski recital pozwoli usłyszeć laureata w innym kontekście niż konkursowe przesłuchania – w skupionej atmosferze wieczoru poświęconego jego interpretacjom.

Nowa Miodowa regularnie gości instrumentalistów i zespoły reprezentujące różne muzyczne światy. Na łamach ORFEO przedstawialiśmy niedawno jej październikowy program z udziałem Tomasza Strahla, Atom String Quartet i Agi Zaryan. Listopadowy recital Bohdana Lutsa będzie kolejną propozycją dla publiczności śledzącej działalność tej warszawskiej sceny.

Koncert jest częścią oficjalnej Trasy Laureatów Konkursu Wieniawskiego, koordynowanej przez agencję Sonora Music. Organizatorem konkursu jest Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego w Poznaniu, a współorganizatorem – Narodowy Instytut Muzyki i Tańca, ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Bohdan Luts – recital laureata I nagrody Konkursu Wieniawskiego
29 listopada 2026 roku, godz. 19.00
Nowa Miodowa – Sala Koncertowa ZPSM nr 1
ul. Rakowiecka 21, Warszawa

Bilety dostępne w Bilety24
Więcej informacji na stronie organizatora: www.nowamiodowa.pl

Polscy artyści na świecie: Tomasz Konieczny w premierze „Latającego Holendra” w Berlinie

Autorem nowej inscenizacji „Latającego Holendra” Richarda Wagnera w Deutsche Oper Berlin jest Milo Rau, szwajcarski reżyser znany z podejmowania trudnych tematów społecznych i politycznych. W jego interpretacji romantyczna opera Wagnera stała się punktem wyjścia do rozważań nad niemiecką historią, odpowiedzialnością za przeszłość oraz sposobami jej przepracowania.

Rau podejmuje również jeden z najbardziej kontrowersyjnych aspektów biografii kompozytora – jego antysemityzm – i przygląda się ideologicznym kontekstom, w jakich interpretowano jego twórczość. W takim ujęciu historia Holendra, skazanego na niekończącą się tułaczkę i poszukującego odkupienia, nabiera wymiaru metaforycznego – staje się opowieścią o niemieckiej kulturze naznaczonej doświadczeniem Zagłady i próbie zmierzenia się z trudnym dziedzictwem przeszłości.

Tomasz Konieczny (Holender) w najnowszej produkcji Deutsche Oper w Berlinie © Matthias Horn
Tomasz Konieczny (Holender) w najnowszej produkcji Deutsche Oper w Berlinie © Matthias Horn

Scenografię zaprjektował Anton Lukas, a kostiumy – Silvie Naunheim. Za reżyserię świateł odpowiada Jürgen Kolb, a za projekcje wideo – Moritz von Dungern. W tytułowej roli występuje polski bas-baryton Tomasz Konieczny, a w obsadzie znaleźli się również Aušrinė Stundytė (Senta), Tareq Nazmi (Daland), Attilio Glaser (Eryk), Noa Frenkel (Mary) i Omar Mancini (Sternik). Kierownictwo muzyczne premiery objął Giedrė Šlekytė. Premiera odbyła się 24 października 2026 roku, a kolejne przedstawienia zaplanowano na 28 i 31 października, 5, 8 i 15 listopada 2026 roku oraz 13 i 20 lutego 2027 roku.

Polski bas-baryton Tomasz Konieczny jest szczególnie ceniony za interpretacje partii w dziełach Richarda Wagnera (tytułowa rola „Latającego Holendra”, Telramund w „Lohengrinie”, Amfortas w „Parsifalu”, Kurwenal w „Tristanie i Izoldzie” oraz Alberyk, Wotan i Gunter w „Pierścieniu Nibelunga”).

Tomasz Konieczny (Holender) w najnowszej produkcji Deutsche Oper w Berlinie © Matthias Horn
Tomasz Konieczny (Holender) w najnowszej produkcji Deutsche Oper w Berlinie © Matthias Horn

W sezonie 2026/27 powróci do wiedeńskiej Staatsoper, gdzie wykona rolę Don Pizarra w „Fideliu” Ludwiga van Beethovena, Jochanaana w „Salome” Richarda Straussa i tytułowego Latającego Holendra w dziele Richarda Wagnera. Tytułową partię w „Latającym Holendrze” Richarda Wagnera wykona także podczas festiwalu Pfingstfestspiele Baden-Baden. W Opernhaus Zürich zaśpiewa rolę Jacka Rance’a w „Dziewczynie z Zachodu” Giacoma Pucciniego, a w Tokio w IX Symofnii d-moll op. 125 pod batutą Marka Janowskiego.

W Teatrze Wielkim – Operze Narodowej w Warszawie będzie można go usłyszeć w roli Jochanaana w „Salome” Richarda Straussa. W lipcu 2027 roku w Trójmieście odbędzie się piąta edycja Baltic Opera Fesitval, którego dyrektorem artystycznym jest Tomasz Konieczny.

W 2026 roku artysta został nagrodzony „Złotą Muszką”, nagrodą ORFEO Fundacji im. Bogusława Kaczyńskiego.

Gdy ciemność zaczyna śpiewać. Diamanda Galás na Festiwalu Unsound w Warszawie

Unsound od ponad dwóch dekad tworzy przestrzeń spotkania muzycznej awangardy, elektroniki i współczesnej kompozycji. Zainicjowany w 2003 roku w krakowskich klubach, wyrósł na międzynarodowy festiwal, którego wydarzenia odbywały się m.in. w Nowym Jorku, Londynie i Adelajdzie. Jego ideą jest przekraczanie granic gatunkowych, odkrywanie nowych zjawisk i konfrontowanie różnych sposobów myślenia o dźwięku. Wśród gości kolejnych edycji znaleźli się m.in. Terry Riley, Hildur Guðnadóttir, Tim Hecker i Autechre. Tegoroczna odsłona odbyła się w Warszawie i Krakowie pod hasłem „Soft Power”.

W tak pomyślanym programie Diamanda Galás zajęła miejsce oczywiste, choć na jej festiwalowy debiut trzeba było długo czekać. Organizatorzy przyznawali, że o ten występ zabiegali od lat. Amerykańska wokalistka, pianistka i kompozytorka od końca lat siedemdziesiątych budowała własny język na przecięciu opery, jazzu, bluesa, tradycji ludowych i muzycznego eksperymentu. Współpracowała z Iannisem Xenakisem i Wojciechem Kilarem, sięgała po „Kwiaty zła” Baudelaire’a, a jej głos zabrzmiał w „Drakuli” Francisa Forda Coppoli. Jej twórczość pozostawała przy tym nierozerwalnie związana ze sprzeciwem wobec przemocy i wykluczenia. Szczególne miejsce zajęły w niej dzieła poświęcone epidemii AIDS – cierpieniu chorych, ich osamotnieniu i społecznej stygmatyzacji.

Diamanda Galás © Austin Young
Diamanda Galás © Austin Young

Niezwykłym doświadczeniem była już pierwsza część wieczoru. Raphael Rogiński przedstawił projekt poświęcony Tomaszowi Stańce, rozwijający cykl „Plays”, w którym wcześniej sięgał po muzykę Johna Coltrane’a i poezję Langstona Hughesa. W występie uczestniczyli również saksofonista Marek Pospieszalski i serbska pianistka Marina Džukljev. Było to spotkanie, które w pewnym sensie przygotowywało do koncertu Galás: otwierało na inne słuchanie, uwalniało od oczekiwania, że muzyka musi podążać znajomą drogą. Ta część miała własny ciężar artystyczny i zasługiwała na uwagę niezależnie od emocji towarzyszących oczekiwaniu na gwiazdę.

Galás wystąpiła sama, przy fortepianie. W tej formule szczególnie wyraźnie ujawniła się siła jej muzycznej osobowości. Śpiew przechodził w szept, szept w krzyk, a w kolejnych frazach pojawiały się rozpacz, zwątpienie i momenty zachwytu. Wszystkie te środki należały do jednej wypowiedzi, w której głos stawał się bezpośrednim nośnikiem emocji, także tych trudnych do zniesienia.

Była w doskonałej formie wokalnej. Potrafiła nadać głosowi brutalność, nie tracąc precyzji, i odsłonić jego kruchość bez popadania w sentymentalizm. Najmocniej działała jego ciemna barwa, w tym brzmieniu było coś niemal czarnego i gęstego. Ogromne wrażenie robił znakomicie prowadzony, wyważony rejestr piersiowy. Nawet w najbardziej gwałtownych momentach słyszało się kontrolę nad dźwiękiem i świadomość jego ciężaru.

Jednak nie sama rozpiętość skali decyduje o wielkości takich artystek. Porusza mnie odwaga szukania środków wyrazu, gotowość do wydobycia dźwięku niepokojącego, szorstkiego, czasem wręcz odpychającego, jeżeli właśnie on jest potrzebny. Galás miała tę odwagę w każdej frazie. Jej głos potrafił zachwycić, ale równie mocno potrafił naruszyć poczucie bezpieczeństwa słuchacza. Bo nie jest artystka dla każdego. W jej muzykę albo się wchodzi, przyjmując jej intensywność i emocjonalne ryzyko, albo pozostaje się na zewnątrz.

Diamanda Galás © www.diamandagalas.com
Diamanda Galás © www.diamandagalas.com

Słuchając jej, wracałem pamięcią do innych wokalnych osobowości, które tworzyły własne, niepodrabialne światy. Do niezwykłego występu pochodzącej z Tuwy Sainkho Namtchylak, którego do dziś nie potrafię zapomnieć. Do Niny Hagen, swobodnie i zuchwale przemieszczającej się między stylami oraz sposobami wydobywania głosu. Na innym muzycznym gruncie podobną siłę osobowości odnajdywałem u Kory i Ewy Demarczyk. Każda z nich sprawiała, że słuchacz wchodził w rzeczywistość rządzoną jej własnymi prawami.

Myślałem też o Agnieszce Fatydze – artystce o bezkresnych możliwościach, które w moim przekonaniu nigdy nie znalazły w pełni należnego im miejsca. Potrafiła zaśpiewać dosłownie wszystko i ogromna szkoda, że tak wielki talent nie wybrzmiał szerzej. Te skojarzenia nie służyły porównywaniu repertuarów czy technik. Łączyła je pamięć o głosach, za którymi stała osobowość zdolna zawładnąć całym muzycznym światem.

W Warszawie Galás przyjmowano od początku jak boginię. Publiczność przyszła na spotkanie z artystką, której wyjątkowość znała i której obecności wyczekiwała. Entuzjazm znalazł ujście w owacjach, a wokalistka dała się namówić na kolejne bisy. Po tak intensywnym występie każde jej ponowne pojawienie się przy fortepianie było przedłużeniem spotkania, którego nie chciało się kończyć.

Czułem ten głos niemal fizycznie, a jego mrok i siła zostały ze mną długo po wyjściu z Filharmonii. Ten wieczór miał dla mnie jeszcze jeden, bardzo osobisty wymiar. 5 października obchodziłem urodziny, a spotkanie z Diamandą Galás było spełnieniem muzycznego marzenia.

Polscy artyści na świecie: Sebastian Mach na Wexford Festival Opera

W dniach 15–31 października 2026 roku odbywa się jubileuszowa, 75. edycja Wexford Festival Opera. Program festiwalu, przygotowany pod hasłem „The Best Of” („To, co najlepsze”), obejmuje trzy różnorodne propozycje operowe: „one for the head, one for the heart, one for fun” – „jedną dla umysłu, drugą dla serca i trzecią dla zabawy”. Nową inscenizację opery „Gracz” Siergieja Prokofiewa, opartej na słynnej noweli Fiodora Dostojewskiego, przygotował reżyser Iwan Popowski wraz z dyrygentem Walentynem Urjupinem. Rzadziej wystawianą operę „Iris” Pietra Mascagniego wyreżyserowała Rosetta Cucchi, dyrektor artystyczna wydarzenia, a orkiestrę poprowadził Francesco Cilluffo. Z kolei realizację wczesnej opery komicznej Gioachina Rossiniego „Dziwaczne nieporozumienie” powierzono reżyserowi Maxowi Hoehnowi i dyrygentowi Riccardowi Bisattiemu. Co ciekawe, to właśnie ten tytuł zdobył największe uznanie publiczności w międzynarodowym głosowaniu, w którym wybierano operę spośród dzieł prezentowanych w całej dotychczasowej historii festiwalu.

„L’equivoco stravagante” Gioachina Rossiniego podczas Wexford Festival Opera 2026. Na zdjęciu: Maria Barakova (Ernestina), Stefan Astakhov (Gamberotto), Carlos Natale (Frontino), Kelli-Ann Masterson (Rosalia) i Sebastian Mach (Ermanno). O’Reilly Theatre, National Opera House w Wexford © Padraig Grant
„L’equivoco stravagante” Gioachina Rossiniego podczas Wexford Festival Opera 2026. Na zdjęciu: Maria Barakova (Ernestina), Stefan Astakhov (Gamberotto), Carlos Natale (Frontino), Kelli-Ann Masterson (Rosalia) i Sebastian Mach (Ermanno). O’Reilly Theatre, National Opera House w Wexford © Padraig Grant

Nowa inscenizacja „Dziwacznego nieporozumienia” opiera się na nowej edycji krytycznej, przygotowanej na podstawie oryginalnych źródeł. Jak zapewniają realizatorzy, ich produkcja jest prawdziwą lekcją rossiniowskiego buffo – utrzymaną w zawrotnych tempach, pełną absurdalnych nieporozumień i niespodziewanych zwrotów akcji. Za scenografię odpowiada Darko Petrovic, kostiumy zaprojektował Massimo Carlotto, a reżyserię świateł przygotował Daniele Naldi. W roli Ernestiny występuje Maria Barakova, a w roli jej ojca, Gamberotta – Stefan Astakhov. W postać Buralicchia wciela się Gurgen Baveyan, a w rolę zakochanego Ermanna – polski tenor Sebastian Mach. Zaplanowano cztery przedstawienia w dniach 16, 21, 25 i 29 października 2026 roku w O’Reilly Theatre w National Opera House w Wexford. Dostępna jest transmisja całego spektaklu na kanale YouTube:

Uzupełnieniem programu festiwalu będą recitale solowe (Lunchtime Recitals), podczas których zaproszeni artyści prezentują się również w repertuarze kameralnym, a w ich programach znajdują się między innymi arie operowe, pieśni i utwory oratoryjne. Wśród wykonawców znalazł się także polski tenor Sebastian Mach, który wystąpił 23 października 2026 roku o godz. 13.00 w O’Reilly Theatre.

Tenor Sebastian Mach ukończył Akademię Muzyczną im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu w klasie śpiewu solowego prof. Bogdana Makala, a następnie doskonalił swoje umiejętności w Akademii Operowej przy Teatrze Wielkim – Operze Narodowej w Warszawie. Był również uczestnikiem prestiżowego programu Young Singers Project organizowanego w ramach Festiwalu w Salzburgu.

Sebastian Mach (Ermanno) w „L’equivoco stravagante” Gioachina Rossiniego podczas Wexford Festival Opera 2026 © Padraig Grant
Sebastian Mach (Ermanno) w „L’equivoco stravagante” Gioachina Rossiniego podczas Wexford Festival Opera 2026 © Padraig Grant

Występował na scenach takich teatrów operowych, jak Opera Wrocławska, Opera Podlaska w Białymstoku, Opera Nova w Bydgoszczy, Opera Bałtycka w Gdańsku, Polska Opera Królewska, Warszawska Opera Kameralna i Teatr Wielki w Łodzi; w takich rolach, jak Don Ramiro w „Kopciuszku”, Lindoro we „Włoszce w Algierze” i Almaviva w „Cyruliku sewilskim” Gioachina Rossiniego, Ernesto w „Don Pasquale” Gaetana Donizettiego, Hrabia Belfiore w „Rzekomej ogrodniczce” Wolfganga Amadeusza Mozarta oraz Książę w „Rigoletcie” Giuseppe Verdiego.

Sezon artystyczny 2026/27 rozpoczął w Chorwackim Teatrze Narodowym, gdzie w ramach IV Zagrzebskiego Festiwalu Operowego wystąpił jako Lindoro we „Włoszce w Algierze” Gioachina Rossiniego. Do kolejnych planów artysty należą między innymi występy w Operze Nova w Bydgoszczy (Ernesto w „Don Pasquale” Gaetana Donizettiego) i Operze Podlaskiej w Białymstoku (Don Ramiro w „Kopciuszku” Gioachina Rossiniego), a także w Filharmonii Sudeckiej w Wałbrzychu (oratorium „Eliasz” Feliksa Mendelssohna). Wziął również udział w koncercie „A Te, o Cara. Koncert Trzech Tenorów”, autorskim projekcie ORFEO Fundacji im. Bogusława Kaczyńskiego według koncepcji Tomasza Pasternaka.

Zachwyt podszyty lękiem. „Weiser” w Operze Bałtyckiej

To kolejna gdańska opera. Tradycja zamawiania nowych dzieł, związanych z miastem poprzez temat, bohaterów czy osobowości twórców, jest tutaj szczególnie silna. Przypominała o niej wystawa przygotowana w foyer na czas premierowych spektakli: „Sąd Ostateczny” Krzysztofa Knittla, nawiązujący do obrazu Hansa Memlinga, „Olimpia z Gdańska” Zygmunta Krauzego, której bohaterką jest Stanisława Przybyszewska, „Madame Curie” związanej z Gdańskiem Elżbiety Sikory, a ostatnio także „Głos Potwora” Alka Nowaka. Samo podejmowanie takich prób ma wielkie znaczenie, miasto potrzebuje nowych opowieści o sobie.

Gdańsk ma zresztą pod tym względem wyjątkowe literackie zaplecze. Wystarczy przywołać „Blaszany bębenek” Güntera Grassa i jego świat, w którym historia spotyka się z groteską, a codzienność nieustannie przepuszcza coś niezwykłego. Wydany w 1987 roku „Weiser Dawidek” Pawła Huellego stał się literacką sensacją. Wracająca we wspomnieniach narratora historia chłopca, którego obecność na zawsze zmieniła życie grupy rówieśników, do dziś wymyka się jednoznacznym interpretacjom. Dużo o tej książce napisano, ale jej tajemnicy szczęśliwie nie udało się wyczerpać.

Anna Bochnak- Fryc (Elka) i Jan Jakub Monowid (Weiser) © Krzysztof Mystkowski
Anna Bochnak- Fryc (Elka) i Jan Jakub Monowid (Weiser) © Krzysztof Mystkowski

To również opowieść o mieście, którego tożsamość nigdy nie była jednorodna. Kaszubska obecność, niemieckie ślady, żydowska pamięć i doświadczenia przybyłych po wojnie mieszkańców tworzą tło, bez którego świat Huellego straciłby część znaczeń. Kaszubskość warto tu przywołać jako zakorzenienie w miejscu, własnym języku i pamięci, trwających pomimo zmieniających się granic. W takim Gdańsku pytanie, kto jest swój, a kto obcy, ma szczególny ciężar.

Dlatego w lekturze powieści nie wolno zgubić żydowskości Dawidka ani obecnego w niej antysemityzmu. Łatwo zachwycić się niezwykłością chłopca, trudniej zatrzymać przy tym, dlaczego jego odmienność budzi także niechęć. Fascynacja i wykluczenie bywają tutaj niepokojąco blisko siebie. Ale to też ważny kontekst operowej opowieści: za tajemnicą Weisera stoi przecież również samotność kogoś, komu otoczenie przypomina, że do niego nie należy.

Dobrze więc, że dzięki Ewie Fabiańskiej-Jelińskiej książka otrzymuje nowe, muzyczne życie. I właśnie muzyka jest jednym z największych atutów tego przedstawienia. Kompozytorka swobodnie korzysta ze środków współczesnego języka muzycznego, zachowując przy tym wyraźną potrzebę śpiewności. Pobrzmiewają echa chorału gregoriańskiego, a otwierająca dzieło scena kościelna przywodzi na myśl „Króla Rogera” Szymanowskiego. Weiser Dawidek też przecież przychodzi jak niepokojący Pasterz: fascynuje, przyciąga, narusza porządek świata, który przed jego pojawieniem się wydawał się oczywisty.

Leszek Skrla (Ksiądz Dudak), Chór © Krzysztof Mystkowski
Leszek Skrla (Ksiądz Dudak), Chór © Krzysztof Mystkowski

Jest w tej partyturze również coś z Pendereckiego i Kilara, elektronika i atonalne napięcia, ale też romantyczna rozlewność. Całość ma własny charakter i przekonującą muzyczną ciągłość. Świetnie się tego słucha. Ta muzyka rzeczywiście wciąga, potrafi być piękna, a chwilę później szorstka i niepokojąca.

Duża w tym zasługa Radosława Dronia, który umiejętnie połączył nowoczesność partytury z jej melodyjnością. Orkiestra pod jego batutą brzmiała raz rozlewnie i rzewnie, innym razem stalowo, ostro, dramatycznie. Ważna jest tu dźwiękowa sugestywność: odgłosy wybuchów, echa bombardowań, gwałtowne wtargnięcia przeszłości. Wojna pozostaje słyszalna w świecie dzieci, choć dla nich jej pozostałości stają się już przedmiotem niebezpiecznej zabawy. Droń potrafił wydobyć tę podwójność, nadając orkiestrowym efektom emocjonalny sens.

Aleksander Zuchowicz (Szymek), Łukasz Kózka (Heller) i Piotr Maciejowski (Piotr) © Krzysztof Mystkowski
Aleksander Zuchowicz (Szymek), Łukasz Kózka (Heller) i Piotr Maciejowski (Piotr) © Krzysztof Mystkowski

Z adaptacją takiej powieści zawsze jest problem. Każdy czytelnik ma własnego Weisera, własne wyobrażenie tamtego lata, własną temperaturę wspomnień. Anna Czekanowicz dokonała określonego wyboru scen i perspektyw, rezygnując — moim zdaniem słusznie — z rozbudowanej płaszczyzny dorosłych bohaterów, powracających po latach do zagadki dzieciństwa. Skupiła się na samym doświadczeniu: nieuchwytnym, chwilowym, zawieszonym w piekielnym upale lata, podczas którego dziecięcy świat zaczyna nieodwołalnie się zmieniać.

To wybór, który pozwala zachować intensywność tamtych przeżyć, ale ma również swoją cenę. Czekanowicz jest znakomitą poetką i słychać to w śpiewanych frazach. Słowo ma tu znaczenie, własny rytm i ciężar. Gorzej chwilami z dramaturgią: sceny pozostają zawieszone, napięcia nie zawsze znajdują rozwinięcie, kolejne obrazy nie prowadzą do dostatecznie mocnego przesilenia. Poetyckość zachwyca, ale czasem chciałoby się poczuć wyraźniej, co bohaterowie mają do stracenia.

Tancerki Baletu, Anna Bochnak-Fryc (Elka) i Jan Jakub Monowid (Weiser) © Krzysztof Mystkowski
Tancerki Baletu, Anna Bochnak-Fryc (Elka) i Jan Jakub Monowid (Weiser) © Krzysztof Mystkowski

Oglądamy więc procesję, scenę na lotnisku, zabawy na cmentarzu przy Srebrzysku, znakomicie rozegrany choreograficznie mecz. W pracy Bartosza Dopytalskiego ruch ma energię i cel, a gra chłopców staje się na chwilę pełnoprawnym teatralnym wydarzeniem. Kostiumy Marka Adamskiego czytelnie przywołują rzeczywistość PRL-u, choć nie skupiają na sobie uwagi.

Nad tym wszystkim unosi się Żółtoskrzydły, przypominający niesamowitego proroka (sugestywny Łukasz Konieczny). Wykonawcy potrafią nadać wyrazistość dobrze zaznaczonym epizodom: zaznaczają swoją obecność Grzegorz Pelutis jako pan Korotek, Karolina Sikora jako jego żona, Jakub Szmidt w roli M-skiego, Remigiusz Łukomski jako Herszt i Leszek Skrla jako ksiądz Dudak. Te postacie składają się na społeczność, która ma własne hierarchie, uprzedzenia i sposoby sprawowania władzy.

Piotr Maciejowski (Piotr), Łukasz Kózka (Heller) i Aleksander Zuchowicz (Szymek) © Krzysztof Mystkowski
Piotr Maciejowski (Piotr), Łukasz Kózka (Heller) i Aleksander Zuchowicz (Szymek) © Krzysztof Mystkowski

Reżyser Romuald Wicza-Pokojski umiejętnie wypełnia tę przestrzeń działaniem, prowadzi bohaterów i buduje między nimi relacje. Bardzo ciekawe jest rozwiązanie trzech chłopięcych postaci, powierzonych trzem tenorom. Aleksander Zuchowicz jako Szymek, Piotr Maciejowski jako Piotr i Łukasz Kózka jako Heller tworzą wyraźnie odrębne osobowości, także wokalnie. Każdy ma sporo zadań aktorskich, każdy inaczej reaguje na obecność Weisera, choć najpełniej swój naturalny magnetyzm sceniczny wykorzystuje Kózka. Grupa przyjaciół pozostaje wiarygodna: łączy ją wspólna fascynacja, ale każdy przeżywa ją po swojemu.

Muzycznie Weiser znajduje się poza ich światem — i to jeden z najlepszych pomysłów kompozytorki. Kontratenor Jana Jakuba Monowida od razu ustanawia odmienność bohatera. Artysta doskonale rozumie tę muzykę, subtelnie prowadzi i rozwija frazę, umiejętnie kontroluje wibrato. W zestawieniu z tenorowymi głosami kolegów śpiewa niemal antyoperowo: delikatnie, śpiewnie, bez potrzeby podkreślania każdego gestu. Jest w tym coś z obecności zjawy, kogoś przybyłego z rzeczywistości, do której inni nie mają dostępu.

Podobnie odrębny świat wnosi Elka Anny Bochnak-Fryc, śpiewającej białym głosem. Udział artystek Akademii Głosów Tradycji dodatkowo poszerza brzmienie przedstawienia. Szczególnie ciekawe są spotkania Elki z Weiserem: ich duety można usłyszeć niemal jak sceny miłosne, choć uczucie pozostaje tutaj nieokreślone, dopiero przeczuwane. Pomiędzy tymi dwoma głosami pojawia się porozumienie, do którego pozostali chłopcy nie potrafią dotrzeć.

Anna Bochnak- Fryc (Elka) i Jan Jakub Monowid (Weiser) © Krzysztof Mystkowski
Anna Bochnak- Fryc (Elka) i Jan Jakub Monowid (Weiser) © Krzysztof Mystkowski

Z tą wizją współgra scenografia Aleksandry Iwańczyk. Zawieszone w powietrzu odłamki zatrzymują przestrzeń w sekundzie po wybuchu. Wszystko już się wydarzyło, a zarazem wciąż jeszcze trwa. Wśród tych fragmentów rozgrywa się cała historia, jakby ktoś próbował z rozbitego obrazu na chwilę odtworzyć utracony świat. Ważną rolę w budowaniu jego atmosfery odgrywają światła Pauliny Góral-Stykowskiej. Dobrze działa także zwielokrotnienie bohaterów, wzmacniające poczucie niepewności wobec oglądanych zdarzeń. Pomysłowo rozwiązano scenę lewitacji Dawidka. Nie warto jednak zdradzać wszystkiego — w spektaklu opartym na tajemnicy dobrze zostawić widzowi choć kilka własnych odkryć.

Przedstawienie ma płynność, chwilami wręcz hipnotyczną siłę. Mimo to pozostaje niedosyt mocniejszej kulminacji. Obrazy zapadają w pamięć, muzyka niesie opowieść, ale dramat nie zawsze dorównuje ich intensywności. Powstała jednak produkcja muzycznie przekonująca, scenicznie sugestywna i chwilami bardzo poruszająca. W pamięci pozostają głosy Weisera i Elki, brzmienie orkiestry, odłamki zawieszone nad sceną, ale także niepokój o chłopca, którego wszyscy próbują zrozumieć, a któremu tak trudno po prostu pozwolić być sobą.